Bitwa pod Cedynią

Bitwa pod Cedynią

Pomnik na Górze Czcibora
Czas	24 czerwca 972
Miejsce	Cidini – przypuszczalnie Cedynia
Terytorium	Polska lub Połabie (Związek Wielecki)
Wynik	zwycięstwo Polski
Strony konfliktu
Księstwo Polskie Marchia Łużycka
Dowódcy
Mieszko I Czcibor Hodo Zygfryd von Walbeck
Siły
Nieznane Nieznane
Straty
Nieznaczne Bardzo wysokie
Położenie na mapie województwa zachodniopomorskiego miejsce bitwy
Położenie na mapie Polski miejsce bitwy
52°51′19,4″N 14°09′26,5″E

Bitwa pod Cedynią – starcie zbrojne stoczone 24 czerwca 972 między wojskami księcia polskiego Mieszka I a margrabiego Marchii Łużyckiej Hodona, wspomaganego przez możnowładcę Zygfryda von Walbeck. Wyprawa była prywatnym przedsięwzięciem możnowładców niemieckich, niezgodnym z wcześniejszymi traktatami Mieszka I z Ottonem I. Bitwa stanowiła jedyny większy epizod najazdu Hodona na Pomorze Zachodnie.

Informacja o bitwie zachowała się dzięki dwóm przekazom źródłowym: Kronice Thietmara z Merseburga oraz żywotu św. Wojciecha autorstwa Brunona z Kwerfurtu.

Lokalizacja

Na podstawie skąpego przekazu oraz wiedzy o realiach epoki historycy opracowali liczne interpretacje przebiegu wydarzeń, natomiast badania archeologiczne pozwoliły na przybliżone ustalenie miejsca starcia, choć brak jest pewności co do lokalizacji bitwy. Kronika podaje w łacińskiej transkrypcji nazwę miejscowości Cidini. Przez wiele stuleci identyfikacja miejsca starcia nie była jednoznaczna i pozostawała przedmiotem rozbieżnych interpretacji. W XVIII wieku ksiądz Adam Tadeusz Naruszewicz w swojej Historii narodu polskiego identyfikował Cidini z obecnym Szczecinem, uznawanym za siedzibę plemienia Sidinów.

W historiografii niemieckiej początkowo ograniczano się do powtarzania nazwy źródłowej bez prób jej lokalizacji. Takie podejście reprezentowali m.in. Hermann Conring, Johann Georg von Eccardus, Johann Ludwig Gebhardi oraz Daniel Ernst Wagner. Również pierwsi wydawcy kroniki Thietmara – Joachim Johann Mader, Gottfried Leibniz, a także tłumacze Georg Hahn i Johann Friedrich Ursinus – nie podejmowali prób dokładniejszego określenia miejsca Cidini.

Wielu historyków lokalizowało miejsce bitwy na lewym brzegu Odry, utożsamiając Cidini z Zehdenick albo z Zeuthen.

Dopiero w połowie XVIII w. rozpoczęto systematyczne próby identyfikacji tej nazwy. Carl Friedrich Dingelstädt opowiedział się za utożsamieniem Cidini z Zehden an der Oder (Cedynią) w Nowej Marchii, natomiast Caspar Abel wskazywał alternatywnie na miejscowości o nazwie Citen – jedną w Marchii Wkrzańskiej w pobliżu Chorynia, drugą nad Soldinesee (Jeziorem Myśliborskim). Odmienną koncepcję zaproponował Gelasius Dobner, który lokalizował miejscowość w rejonie Dolnych Łużyc, na obszarze związanym z dokumentem Ottona II z 979 roku.

W analizach dotyczących lokalizacji Cidini istotną rolę odgrywa identyfikacja rzeki Muglitzia. Nazwa ta odnosi się do cieku znanego jako Mglica, będącego wschodnim ramieniem Odry, przebiegającym wzdłuż doliny i uchodzącym do Rurzycy. W źródłach średniowiecznych występuje ona w różnych formach (m.in. Mothelitz, Megelitz, Mügelitz), a historycznie rzeka przepływała bezpośrednio u podnóża Cedyni, co potwierdzają przekazy kartograficzne. Na tej podstawie badacze utożsamiali Zehden nad Muglitzią z Cedynią, wskazując na brak innych miejscowości o tej nazwie w Nowej Marchii.

Po II wojnie światowej, zwłaszcza od drugiej połowy lat 50. XX wieku, nastąpiło wyraźne ugruntowanie poglądu utożsamiającego miejsce bitwy z Cedynią. W tym okresie rozpoczęto świadome kształtowanie tradycji interpretującej to starcie jako jedno z najważniejszych zwycięstw wczesnopiastowskich, co znalazło odzwierciedlenie zarówno w działaniach upamiętniających, jak i w narracji historiograficznej. Kulminacją tych procesów były obchody tysiąclecia bitwy w 1972 roku, kiedy na wzgórzu dominującym nad okolicą wzniesiono monumentalny pomnik, którego nazwa nawiązuje do Czcibora, brata Mieszka I. W konsekwencji powojennej reinterpretacji lokalizacja cedyńska została przyjęta jako dominująca w latach 1945–1989, mimo że wcześniejsze ustalenia badaczy były znacznie bardziej zróżnicowane i często odbiegały od tej identyfikacji. Współcześnie stanowcza większość badaczy wskazuje na jej miejsce Cedynię.

Tło konfliktu

W rejonie Cedyni znajdować się miał bród na Odrze, przez który biegł szlak handlowy z krajów połabskich do Pomorza, łącząc obie strony doliny Odry. Obecność szlaku handlowego sprzyjała lokalizacji w tym rejonie osadnictwa. Od IX wieku istniał w Cedyni graniczny gród plemienny słowiańskich Licikavików. Gród stanowił warownię graniczną.

Bitwa pod Cedynią była rezultatem długotrwałych procesów ekspansji niemieckiej na wschód w okresie wczesnego średniowiecza. Po podziale państwa Karola Wielkiego w 843 roku powstało Królestwo Wschodniofrankijskie, obejmujące ziemie zamieszkane przez ludy germańskie. Jego wschodnia granica sięgała początkowo dolnej Łaby oraz terenów Słowian i Czechów. W kolejnych dekadach państwo to prowadziło ekspansję w różnych kierunkach: na zachód, południe, wschód oraz północ. Po stłumieniu powstania Słowian połabskich Otton I Wielki doprowadził w 968 roku do utworzenia arcybiskupstwa w Magdeburgu, które miało prowadzić działalność misyjną na terenach pogańskich położonych za Łabą. W tym samym czasie w Czechach, zwłaszcza za panowania Wacława I (921–935), nastąpiło umocnienie chrześcijaństwa. Ekspansja niemiecka w okresie rządów Ottona I doprowadziła do przesunięcia granicy wpływów aż po linię Odry i Nysy Łużyckiej, co skutkowało bezpośrednim zetknięciem się z państwem Polan.

W 972 doszło do ataku margrabiego Marchii Łużyckiej Hodona na ziemie państwa Polan. Wojska Hodona wyruszyły z Magdeburga. Przeszły przez terytoria słowiańskich plemion Wieletów i Obodrzyców, które zachowały się neutralnie. Są różne hipotezy dotyczące motywów najazdu. Być może Hodo pragnął powstrzymać rozrost państwa Mieszka. Za prawdopodobną można uznać teorię o ochronie strefy wpływów, do której Hodo zaliczał państwo Wieletów, skonfliktowane zarówno z Cesarzem jak i Mieszkiem. Przypuszcza się też, że to sami Wieleci wezwali na pomoc łużyckiego margrabiego.

Przebieg

Mozaika przedstawiająca scenę bitewną, fragment kompleksu pomnika na Górze Czcibora

Margrabia Hodo zgromadził oddziały zbrojne i podjął wyprawę przeciw Mieszkowi I, mimo że ten pozostawał lojalny wobec cesarza i uiszczał trybut sięgający aż po rzekę Wartę. Wsparcia Hodonowi udzielił m.in. graf Zygfryd z Walbecku. Oddziały Hodona osiągnęły rejon Odry, zatrzymując się naprzeciw grodu Cedynia, który kontrolował ważne przejście na szlaku łączącym ziemie niemieckie z obszarami państwa Polan. Ośrodek ten był usytuowany na wyniesieniu dominującym nad podmokłą doliną, a przebiegająca poniżej droga – ograniczona bagnami i wzgórzami – sprzyjała działaniom obronnym. W takich warunkach Mieszko I zdecydował się przyjąć starcie.

Władca Polan rozdzielił siły, wykorzystując podstęp taktyczny. Część piechoty wysunięto do przodu, aby pozorowała walkę i następnie wycofała się w kierunku grodu, wciągając przeciwnika w przygotowaną zasadzkę. Sam gród, silnie umocniony wałami i fosą, stanowił zaplecze dla dalszych działań, natomiast decydujące znaczenie przypisano ukrytej w terenie jeździe.

Walki rozpoczęły się w dniu św. Jana Chrzciciela, 24 czerwca od natarcia wojsk niemieckich na straż przeprawy. Wycofująca się zgodnie z planem piechota sprowadziła przeciwnika w głąb przygotowanego układu. Wówczas jazda wykonała manewr na tyły wroga, odcinając mu drogę odwrotu, podczas gdy siły związane z grodem zablokowały kierunek natarcia od frontu. Zamknięci w wąskiej przestrzeni i ograniczeni przez trudny teren Niemcy ponieśli ciężkie straty; jedynie Hodo i Zygfryd z Walbecku zdołali ujść z niewielką grupą. Istotną rolę odegrał Czcibor, dowodzący częścią sił.

W opracowaniach podkreśla się sprawność organizacyjną wojsk Mieszka, widoczną w skoordynowanym użyciu piechoty i jazdy oraz w umiejętnym wykorzystaniu ukształtowania terenu. Pozytywne oceny tych działań pojawiają się także w przekazach współczesnych kronikarzy, m.in. Brunona z Kwerfurtu, który przypisywał zwycięstwo zdolnościom dowódczym księcia.

Początkowo przewagę uzyskały wojska margrabiego, jednak w dalszej fazie walk, w rejonie Cedyni, brat Mieszka – Czcibor – przechylił szalę zwycięstwa, doprowadzając do rozbicia przeciwnika i śmierci wielu jego wojowników. Ocalała jedynie część dowódców, w tym wspomniani grafowie. Wiadomość o klęsce skłoniła cesarza do natychmiastowej reakcji: wysłał posłów, nakazując obu stronom wstrzymanie działań do czasu osobistego rozstrzygnięcia sporu.

Następstwa

Zwycięstwo odniesione nad Hodonem przyczyniło się do umocnienia pozycji państwa Polan na obszarze Pomorza Zachodniego. Nie doprowadziło jednak do poważniejszego zaostrzenia relacji z cesarstwem. W 972 roku Otton I Wielki wezwał Mieszka i Hodona. Mimo wcześniejszych ustaleń książę Polan został uznany za winnego naruszenia pokoju i zobowiązany do oddania syna, Bolesława, jako zakładnika na dwór cesarski. Młody książę przybył do Quedlinburga w 973 roku. Kilka miesięcy później Otton zmarł. Po jego śmierci w Niemczech wybuchł konflikt o władzę. Mieszko początkowo wsparł opozycję przeciw Ottonowi II, co doprowadziło do wyprawy cesarskiej przeciw niemu w 979 roku; przedsięwzięcie to zakończyło się jednak niepowodzeniem. W następstwie umocnienia pozycji Ottona II książę polski zdecydował się na porozumienie, przypieczętowane małżeństwem z Odą, córką margrabiego Marchii Wschodniej. Związek ten sprzyjał włączeniu Mieszka w krąg elit politycznych Rzeszy. Po śmierci Ottona II władca Polan ponownie zbliżył się do opozycji, lecz szybko zmienił stanowisko i około 986 roku stał się sojusznikiem Ottona III.

Pamięć o bitwie

Wydarzenie to po niemal tysiącu latach stało się ważne dla historii najnowszej państwa polskiego. Po 1945 bitwa pod Cedynią traktowana była jako jedno z historycznych symboli wiążących Polskę z Ziemiami Odzyskanymi. Znaczenie propagandowe było na tyle duże, że jak zauważa profesor Jan Maria Piskorski:

(...) w nowej powojennej rzeczywistości polskiej mit Cedyni, gdzie Mieszko I i jego brat bronili rzekomo Polski przed niemieckim Drang nach Osten, okazał się na tyle użyteczny, że zaczął, jak to często bywa, żyć własnym życiem, odrywając się od podstawy źródłowej.

Na znajdującym się na zachód od Cedyni wzniesieniu nazwanym górą Czcibora odsłonięty został 24 czerwca 1972 „Pomnik Polskiego Zwycięstwa nad Odrą”, upamiętniający 1000-lecie bitwy cedyńskiej. Pomnik przedstawiający stylizowanego orła wykonany został przez szczecińskich rzeźbiarzy Czesława Wronkę i Stanisława Biżka. Miejsce to jest atrakcją turystyczną, bowiem poza pomnikiem szczyt wzgórza stanowi punkt widokowy na dolinę Odry. U podnóża wzgórza, przy drodze wojewódzkiej nr 124 urządzono parking, ustawiono plansze informujące o bitwie. W kolejne rocznice bitwy cedyńskiej u podnóża wzgórza organizowane są inscenizacje tego wydarzenia.

Poczta Polska wyemitowała 12 czerwca 1972 znaczek pocztowy upamiętniający 1000-letnią rocznicę bitwy o nominale 60 gr. Na znaczku przedstawiono twarz woja z mieczem i fragment tarczy z orłem. Druk wykonano w technice rotograwiury na papierze kredowanym. Autorem projektu znaczka był Janusz Wysocki. Znaczek pozostawał w obiegu do 31 grudnia 1994. W 1972 Zakłady Przetwórstwa Owocowo-Warzywnego w Dębnie wprowadziły na rynek miód pitny trójniak „Czcibor”.

W 2012 roku w albumie „Historie walk o wolność” polskiego zespołu patriotycznego „Horytnica” pojawił się utwór „Cedynia 972”. 24 czerwca 2022 do obiegu wszedł znaczek pocztowy przedstawiający wyobrażenie bitwy pod Cedynią z okazji jej 1050. rocznicy. Autorem projektu był Jarosław Ochendzan.

Linki zewnętrzne

• Festiwal historyczny upamiętniający bitwę pod Cedynią
• Bitwa pod Cedynią (fabularyzowany dokument z 1977 roku, reż. Krzysztof Riege)