Venetia et Histria
| |||||||||||||||||||||||||||||||
Venetia et Histria (Latince: Regio X Venetia et Histria), Roma İtalyası'sının kuzeydoğusunda yer alan tarihi bir mülki idari bölgedir. Bölge, M.S. 7 yılında İmparator Augustus'un gerçekleştirdiği idari reformlar kapsamında, İtalya Yarımadası'ndaki diğer dokuz bölgeyle birlikte onuncu mülki amirlik (regione) olarak kurulmuştur. Tarihsel süreç incelendiğinde bu saha, Roma İmparatorluğu'nun mülki sınırlarına ve İtalya bütünlüğüne en son dâhil edilen coğrafyalardan biri olmasıyla dikkat çeker.[1]
Üçüncü yüzyılda İmparator Diocletianus'un eyalet sistemini yeniden yapılandırmasıyla birlikte bölgenin statüsü değiştirilmiş ve adı VIII. Venetia et Histria Eyaleti (provincia) olmuştur. Eyaletin idari ve askeri yönetim merkezi (başkenti), Geç Antik Çağ'ın en stratejik kült çekirdeklerinden ve piskoposluk merkezlerinden biri olan Aquileia kentidir.
Coğrafi Sınırları ve Yayılımı
[değiştir | kaynağı değiştir]Bölgenin coğrafi sınırları, epigrafik veriler ve antik coğrafyacıların kayıtları doğrultusunda şu şekilde çizilmektedir:[2]
- Doğu Sınırı: Günümüzde Hırvatistan sınırları içinde kalan Arsia (Raša) Nehri,
- Batı Sınırı: Modern İtalya'nın Lombardiya bölgesinde akan Abdua (Adda) Nehri,
- Kuzey ve Güney Doğrultusu: Kuzeyde heybetli Alp Dağları'ndan başlayarak güneyde Adriyatik Denizi kıyılarına kadar uzanan geniş bir havza.
Etimoloji
[değiştir | kaynağı değiştir]Bu mülki idari bölgeye "Venetia et Histria" adının verilmesi, alelade bir coğrafi adlandırmanın ötesinde, Roma'nın propaganda ve meşruiyet politikalarıyla doğrudan ilişkilidir. Bölgenin ilk ismini oluşturan "Venetia" ibaresi, bölgenin kadim sakinleri olan Veneti halkının Roma devletine gösterdiği "erken ve sarsılmaz" sadakate bir saygı duruşu niteliğindedir.[3]
Roma idaresi, bölgeyi adlandırırken Kelt kökenli Cenomani gibi isyankâr ve tebaası zor toplulukların isimlerini öne çıkarmaktan bilinçli olarak kaçınmıştır. Bunun yerine Veneti isminin tercih edilmesinin arkasındaki en güçlü etkenlerden biri de Romalıların köklü soy mitolojisidir; nitekim Roma aristokrasisi, Veneti halkı ile kendilerinin Truva efsanesine dayanan ortak bir soydan geldiklerine derinden inanıyordu.[4]
Adlandırmanın ikinci unsurunu oluşturan "Histria" terimi ise doğrudan İstirya Yarımadası'nı ve bu yarımadanın proto-tarih döneminden beri bölgede varlık gösteren yerli halkını işaret etmektedir.
Tarihçe
[değiştir | kaynağı değiştir]Yaşlı Plinius ve Regio X’in Sınır Politikaları
Roma idari coğrafyası söz konusu olduğunda, İtalya Yarımadası’nın İmparator Augustus tarafından regiones adı verilen mülki amirliklere bölünmesini doğrudan ele alan yegâne Romalı müellif Yaşlı Plinius’tur; yazar bu detaylı organizasyonu kendisinin anıtsal eseri Naturalis Historia (Doğa Tarihi) bünyesinde aktarmıştır.[5] Augustus döneminde çizilen bu yeni eyalet sınırları, bölgede öteden beri varlığını sürdüren geleneksel yerel kimliklere ya da coğrafi alışkanlıklara tam manasıyla sadık kalmamıştır. Bu durumun en somut örneklerinden biri Verona kentidir. Padus (Po) Nehri’nin kuzeyinde yer alması sebebiyle tarihsel ve kültürel olarak geleneksel Transpadana bölgesinin bir parçası kabul edilen Verona, beklentinin aksine bu adı taşıyan 11. bölgeye (regio XI) dâhil edilmemiş, mülki bir kararla 10. bölgenin (regio X) sınırları içerisine alınmıştır.[6]
Flaviuslar Dönemi Nüfus Sayımı ve Neratius Pansa
M.S. 1. yüzyılın son çeyreğinde Roma senatosunda görev yapan önemli devlet adamlarından Neratius Pansa'nın, İmparator Vespasianus’un saltanatı sırasında, M.S. 73–74 yıllarında bu bölgede kapsamlı bir nüfus ve varlık sayımı (census) yürüttüğü düşünülmektedir. Flaviuslar döneminin eyalet politikalarını ve vergilendirme sistemini aydınlatan bu tarihi bilgi, bölgedeki arkeolojik kazılarda elde edilen epigrafik belgelerin ve adak yazıtlarının titizlikle incelenmesi sonucunda doğrulanmıştır.[7]
Coğrafya
[değiştir | kaynağı değiştir]
Adriyatik Denizi kıyısında konumlanan İtalya'nın onuncu mülki idari bölgesine (Regio X) gelmiş bulunuyoruz. Bu idari havza içerisinde; Venetia toprakları, kaynağını Tarvisium dağlarından alan Silis (Sile) Nehri, Altinum kenti ve Opitergium dağlarından doğan Liquentia (Livenza) Nehri ile aynı adı taşıyan liman yer almaktadır. Bölgenin sivil gelişiminde önemli birer kilometre taşı olan Concordia kolonisi ile Romatinum, büyük ve küçük Tiliaventum (Tagliamento) nehirleri ve limanları da bu sınırların içindedir. Ayrıca Varamus Nehri'nin sularını taşıdığı Anaxum (Stella) Nehri, Alsa (Aussa) Nehri ve denizden on beş mil uzaklıkta konumlanan anıtsal Aquileia kolonisinin hemen yanından süzülen Turrus (Torre) ile birleşen Natiso (Natisone) Nehri bu coğrafyanın can damarlarını oluşturur. Bölge, kadim Carni halkının ana yurdudur. Bu toprakların hemen bitişiğinde ise Iapydes halkının yerleşim alanı, Timavus Nehri ve ürettiği şarapların kalitesiyle ün salmış Pucinum Kalesi yükselir. Havzanın güney sınırını Tergeste (Trieste) Körfezi ile Aquileia'ya otuz üç mil mesafede kurulan ve bölgenin sivil haklarına sahip olan aynı adlı Tergeste kolonisi tamamlamaktadır.
M.S. 1. yüzyılın sonlarında, Roma dünyasının mülki idare yapısına dair en kapsamlı kayıtları sunan doğa tarihçisi Yaşlı Plinius, bu sınır hatları içerisinde 36 sivil kentin varlığından söz ederken; Amasyalı coğrafyacı Strabon aynı coğrafi havzada yalnızca 12 kent merkezi zikretmektedir. Diğer taraftan, Latin Epigrafisi Külliyatı (Corpus Inscriptionum Latinarum - CIL) uzmanları, bölgedeki kazılarda ve yüzey araştırmalarında ele geçen yazıtlar ile adak belgelerini inceleyerek 16 bağımsız yerleşim tabanını kesin olarak tanımlamıştır. Eldeki tüm bu veriler ışığında modern ilk çağ tarihçileri, imparatorluğun İtalya genelindeki diğer eyaletleriyle kıyaslandığında, bu sınır bölgesindeki sivil kent yoğunluğunun yarımadanın geri kalanına oranla dikkate değer ölçüde düşük olduğunu savunmaktadır.[8]
Kuzeydoğu İtalya’nın en stratejik sivil ve idari çekirdeği olan bölge başkenti Aquileia; ticaret, lojistik ve kamusal yaşamın merkezi olarak öne çıkmaktaydı. Kent, 27.000’den fazla izleyiciyi ağırlayabilen muazzam anıtsal amfitiyatrosu ve imparatorluğun dört bir yanına uzanan geniş Roma yol ağının kavşak noktasında yer alan konumuyla sivil ihtişamın zirvesini temsil ediyordu. Aquileia bu sivil ağın kalbi olmakla birlikte; havzadaki Concordia, Trieste ve Altinum gibi diğer sivil yerleşimler de bölgenin sosyo-ekonomik dinamiklerini şekillendiren, sivil haklara sahip önemli birer mülki idari merkez (bölgesel merkez) olarak işlev görmekteydi.[9]
Galeri
[değiştir | kaynağı değiştir]
.jpeg)
Kaynaklar
[değiştir | kaynağı değiştir]- ↑ Bispham, Edward (2007). "Pliny the Elder's Italy". Bulletin of the Institute of Classical Studies (100): 46. 17 Ocak 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi14 Ocak 2021.
- ↑ Berto, Luigi (2013). ""Venetia (Venice)": Its Formation and Meaning in the Middle Ages" (PDF). NeMLA Italian Studies. 35: 1-2. 29 Şubat 2024 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi14 Ocak 2021.
- ↑ Bispham, Edward (2007). "Pliny the Elder's Italy". Bulletin of the Institute of Classical Studies (100): 48-49. 17 Ocak 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi14 Ocak 2021.
- ↑ State Impact in Imperial northern Italy (PhD tez). UC Berkeley. 2009. s. 61.
- ↑ Poccetti, Paolo (2016). "The Augustan Planning of Italy: Real and Fictious Identities" (PDF). Bollettino della Società Geografica Italiana. 9 (8): 2. 15 Ocak 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF)14 Ocak 2021.
- ↑ State Impact in Imperial northern Italy (PhD tez). UC Berkeley. 2009. s. 61.
- ↑ Syme, Ronald (1985). "Transpadana Italia". Athenaeum. 63: 30. 10 Haziran 2023 tarihinde kaynağından arşivlendi14 Ocak 2021.
- ↑ Bispham, Edward (2007). "Pliny the Elder's Italy". Bulletin of the Institute of Classical Studies (100): 58. 17 Ocak 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi14 Ocak 2021.
- ↑ State Impact in Imperial northern Italy (PhD tez). UC Berkeley. 2009. s. 44.
