Timor Est

	Vos an lenga piemontèisa
	Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì.

Timor Est (Timor Lorosa'e an lenga tetum, Timor-Leste an portughèis) a l'é un pais dl'Asia sud-oriental. A comprend la part oriental dl'ìsola ëd Timor, pi l'enclave d'Oecusse (ant la part ossidental dl'ìsola), j'ìsole d'Atauro e 'd Jaco. A confin-a mach con l'Indonesia (a òvest). La capital a l'é Dili. A l'ha na surfassa ëd 14.919 km² e a conta anviron 1.360.000 abitant (2024). A l'é un dij pì giovo stat dël mond.

Anté ch'as treuva

Ël pais a l'é caraterisà da 'n teren montagnos, ël pont pi àut a l'é 'l Mont Tatamailau (2.963 méter). Ël clima a l'é tropical, con na stagion ùmida (novèmber-magg) e na stagion sëcca.

Stòria

L'ìsola 'd Timor a l'é stàita spartìa da Portugal e Olanda dël 1859. Dël 1975, dòp la Rivolussion dij Garòfo an Portugal, Timor Est a l'ha proclamà l'indipendensa, ma neuv dì apress a l'é stàita ocupà da l'Indonesia, ch'a l'ha anetula com soa 27° provinsa. A l'é anandiasse na longa e dura lòta ëd resistensa (guèra ëd guerija) ch'a l'ha causà la mòrt d'anviron 200.000 përson-e (un ters dla popolassion). Dël 1999, an un referendum për l'autodeterminassion (supervisionà da Nassion Unìe), la pì part dij timorèis a l'ha votà për l'indipendensa. La milissia indonesian-a a l'ha peui fàit dëstrussion e ravagi. Na fòrsa 'd pas (INTERFET) a l'ha ristabilì l'órdin e Timor Est a l'ha otnù l'indipendensa dël 20 ëd magg 2002.

Organisassion polìtica

Timor Est (nòm ufissial: Repúblika Demokrátika Timor Lorosa'e) a l'é na repùblica semipresidensial. Ël president a l'é José Ramos-Horta (dal 2022), ch'a l'ha già vagnà 'l Premi Nobel për la Pas dël 1996 con Carlos Filipe Ximenes Belo për sò angagg për na solussion pacìfica dël conflit. Ël prim ministr a l'é Xanana Gusmão (dal 2023). La lenga ufissial a son ël tetum e 'l portughèis, ma a son parlà ëdcò l'indonesian e l'anglèis.

Economìa

La produssion petrolìfera e dël gas natural ant lë strèit ëd Timor a costituiss la pì part dël PIL. L'agricoltura (café, ris) e 'l turism a son an dësvlup.

Anliure

Dili