Zwarcie krtaniowe
| Numer IPA | 113 | |||
|---|---|---|---|---|
| ʔ | ||||
| Jednostka znakowa |
ʔ | |||
| Unikod |
U+0294 | |||
| UTF-8 (hex) |
ca 94 | |||
| Inne systemy | ||||
| X-SAMPA | ? | |||
| Kirshenbaum | ? | |||
| IPA Braille↗ | ⠆ | |||
| Przykład | ||||
| informacje • pomoc | ||||
| ||||
| Ta strona zawiera symbole fonetyczne MAF. Bez właściwego wsparcia renderowania wyświetlane mogą być puste prostokąty lub inne symbole zamiast znaków Unikodu. | ||||
Zwarcie krtaniowe – w fonetyce określenie bezdźwięcznej zwartej spółgłoski krtaniowej. Dźwięk powstaje poprzez zwarcie i rozwarcie fałdów (strun) głosowych (więzadła głosowe) w krtani. Zwarte fałdy zatrzymują przepływ strumienia powietrza, które jest jednak dalej wydychane z płuc, więc jego ciśnienie poniżej fałd głosowych wzrasta. Po ich rozwarciu sprężone powietrze uwalnia się gwałtownie, czemu towarzyszy plozja, tj. charakterystyczny „wybuchowy” dźwięk. W trakcie zwarcia fałdy głosowe nie mogą drgać, dlatego spółgłoska ta nie ma dźwięcznego odpowiednika.
W alfabecie fonetycznym IPA zwarcie krtaniowe jest oznaczane symbolem [ʔ].
W wielu językach głoska ta nie ma statusu fonemu i pojawia się w nagłosie przed samogłoską, stąd bywa nazywana wstępnym zwarciem krtaniowym. Taka sytuacja występuje w języku polskim, w którym na początku wyrazów przed samogłoską słychać wstępne zwarcie krtaniowe, zwłaszcza gdy wyrazy takie wymawiane są dobitnie (np. wyraźnie zaprzeczenie wyrażone poprzez nie-e, właśnie między pierwszym a drugim e występuje zwarcie krtaniowe), w izolacji lub po pauzie, np. w wyrazach on, ale. Rzadziej wymawiane jest w środku wyrazu, najczęściej na początku morfemu po innej samogłosce, np. u-iścić, za-awansowany, prze-intelektualizowany (granicę morfemów oznaczona dywizem, w wymowie ze zwarciem słychać jakby krótką pauzę). Wprowadzanie zwarcia w innych pozycjach między samogłoskami w wyrazach obcego pochodzenia np. boa, teatr itp. uznawane jest za niepoprawne.
Podobna sytuacja występuje w języku niemieckim, gdzie zwarcie krtaniowe wymawia się przed samogłoską akcentowaną w nagłosie morfemu (jest to tzw. Knacklaut).
W niektórych dialektach języka angielskiego zwarcie krtaniowe zastępuje inne spółgłoski zwarte, np. fonem /t/ w cockneyu i Estuary English. Inne przykłady języków używających fonemicznego zwarcia krtaniowego to arabski, hebrajski, maltański, czeczeński, inguski, hawajski, samoański, tahitański, klallam czy nahuatl.
Przykłady
[edytuj | edytuj kod]- w języku angielskim (RP[1] oraz GA): button [ˈbɐʔn̩] „przycisk”
- w języku arabskim: ﺫﺌﺐ [ðiʔb] „wilk”
- w języku czeczeńskim: кхоъ / qo' [qoʔ] „trzy”
- w języku hawajskim: Hawaiʻi [havaiʔi] „Hawaje”
- w języku maltańskim: qattus [ˈʔattus] „kot”
- w języku niemieckim: Beamter [bəˈʔamtɐ] „urzędnik”
- w języku pirahã: baíxi [màíʔì] „rodzic”
- w języku na’vi: Na’vi „lud”
- w języku nawaho: ła' [ɬaʔ] „trochę"
Zobacz też
[edytuj | edytuj kod]Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Peter Roach: British English: Received Pronunciation. 2004, s. 239–245. DOI: 10.1017/S0025100304001768.