Socjobiologia

Socjobiologia – syntetyczna dyscyplina naukowa, oparta na założeniu determinizmu biologicznego, której celem jest wyjaśnianie zachowań społecznych, także zachowań Homo sapiens, poprzez rozpatrywanie ich w kontekście działania doboru naturalnego jako mechanizmu działającego na poziomie organizmu lub poszczególnych genów (egoizm genetyczny). Socjobiologia jest często traktowana jako część biologii i socjologii, ma związki z etologią, ewolucjonizmem, zoologią, genetyką populacyjną i innymi dyscyplinami. W ramach studiów nad społecznościami ludzkimi socjobiologia jest ściśle związana z ekologią behawioralną i psychologią ewolucyjną. Celem socjobiologii człowieka jest uporządkowanie faktów dotyczących organizacji społecznej z punktu widzenia przystosowywania się grup społecznych do środowiska w wyniku ewolucji.

Socjobiologia stosuje modele matematyczne do opisu zachowania zwierząt oraz ich stabilności ewolucyjnej. Ponieważ dzięki temu możliwe są matematyczne dowody poprawności teorii socjobiologicznych, symulacje komputerowe oraz tworzenie hipotez falsyfikowalnych, metody socjobiologiczne wyparły wcześniejszą metodykę wyjaśniania zachowań zwierząt opartą na zasadzie "to brzmi przekonująco, więc to musi być prawda". Najszerzej znanym sukcesem socjobiologii jest wyjaśnienie zachowań altruistycznych. Modele socjobiologiczne wyjaśniły też wiele trudnych faktów dotyczących struktury społecznej i zachowań seksualnych zwierząt. Socjobiologia używa szeroko wyników teorii gier.

Jest uznawana przez krytyków za naukę propagującą uproszczenia lub pseudonaukę.

Rozwój socjobiologii

Socjobiologia powstała w reakcji na rozwijające się na początku drugiej połowy XX wieku koncepcje doboru grupowego. George C. Williams zaproponował koncepcję, w której jednostką doboru może być gen, co zostało rozwinięte przez Williama Donalda Hamiltona w koncepcji dostosowania włącznego (inclusive fitness). Definicję socjobiologii jako nauki sformułował Edward Osborne Wilson w swojej książce Socjobiologia z 1975 (wydanej w Polsce w wersji popularnonaukowej w 2000). Pierwotnie głównym obszarem zainteresowania socjobiologii były owady społeczne (mrówki, pszczoły, osy, termity) oraz naczelne inne niż człowiek, ale także zwierzęta, które wykazują zachowania społeczne w mniejszym zakresie. W odróżnieniu od zajmującej się zachowaniem zwierząt etologii, socjobiologia była tworzona z myślą o zastąpieniu nią nauk humanistycznych, które ignorowały biologiczną naturę człowieka. Przebudowanie nauk społecznych wiązało się z odkrywaniem głębokich struktur natury ludzkiej, zdeterminowanych przez cztery kategorie zachowań: altruizm, agresję, religię oraz seksualność.

Jednym z głównych propagatorów i popularyzatorów socjobiologii stał się Richard Dawkins. Dziedziną, która wywodzi się z badań socjobiologicznych ludzi, jest memetyka, analizująca ewolucję memów, który to termin został wprowadzony przez Dawkinsa. Powstała ona jako efekt krytyki socjobiologii niepotrafiącej odpowiednio wyjaśniać zagadnień dotyczących świadomości oraz kultury . W Konsiliencji Edward O. Wilson zauważa, że neurobiologiczne podejście do kultury mogłoby wzbogacić semiotykę. Wcześniej z Charlesem Lumsdenem Wilson, uznając część postulatów przedstawianych przez krytyków socjobiologii zgodził się, że nie jest ona w stanie wyjaśnić ludzkiej umysłowości, zaproponował koncepcję koewolucji genetyczno-kulturowej .

Okres wzrostu popularności socjobiologii jako dyscypliny naukowej i jej wpływu na inne pola badawcze przypadł na lata 80. XX wieku, nie obejmując jednak Polski. W Polsce socjobiologicznym aspektem ekologii człowieka zajmował się kierowany przez Jana Strzałkę Zakład Ekologii Populacyjnej Człowieka w utworzonym w 1987 Instytucie Antropologii Wydziału Biologii Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. W 2026 Uniwersytet Rzeszowski uruchomił kierunek „zrównoważony rozwój i socjobiologia”, którego koordynatorem została ornitolog Ewa Węgrzyn.

Podział socjobiologii

Podział socjobiologii ze względu na przedmiot zainteresowania pojawił się po II wojnie światowej i zakłada 2 aspekty:

• pop – w którym przedmiotem zainteresowania jest człowiek
• narrow – w którym przedmiotem zainteresowania są inne gatunki

4 filary socjobiologii:

1. I filar – oparty na teorii ewolucji Karola Darwina i podporządkowany tezie, że człowiek podlega ewolucji, a zatem pochodzi od zmodyfikowanych gatunków
2. II filar – zdefiniowany przez Williama D. Hamiltona i oparty na jego 3 tezach:
   1. jednostką doboru naturalnego jest nie jednostka, a pojedynczy gen
   2. podstawowym mechanizmem wyjaśniania zachowań społecznych jest analiza sposobów przekazania własnego genu jak najdalej w przyszłość i najszerzej przestrzennie
   3. promowanie osobników spokrewnionych
3. III filar – Robert Trivers i jego teoria optymizacji (altruizm twardy, altruizm odwzajemniony)
4. IV filar – teoria gier (John Maynard Smith)

Krytyka socjobiologii

Socjobiologia stała się polem naukowych kontrowersji. Krytyka, której prominentnymi przedstawicielami byli biolog Richard Lewontin i paleontolog Stephen Jay Gould, koncentruje się na socjobiologicznym założeniu, że geny grają podstawową rolę w kształtowaniu ludzkiego zachowania i że istnieją nieprzezwyciężalne ograniczenia w redukowaniu takich cech jak agresja. W ujęciu Goulda socjobiologia wychodzi za daleko poza obszar jej badań i uderza w kwestie dotyczące etyki, pozwalając na usprawiedliwianie egoizmu i redukując status osoby. Środowisko skupione wokół Goulda i Lewontina wskazywało na niemożliwość obiektywnego zbadania natury ludzkiej i na nieodłączność uprzedzeń w formułowaniu tez na ten temat. Jak ujął to Lewontin: „Wszelkie badanie genetycznej kontroli ludzkich zachowań musi prowadzić do pseudonauki, która nieuchronnie będzie nadużyta”. Ponadto w swojej krytyce adaptacjonizmu, skierowanej m.in. pod adresem socjobiologii, Gould i Lewontin przedstawili szereg zastrzeżeń metodologicznych wobec traktowania wszelkich wyodrębnialnych cech ludzkich jako adaptacji wykształconych niezależnie w drodze doboru naturalnego i określili socjobiologiczne wyjaśnienia o charakterze spekulacji takimi sobie bajeczkami, nawiązując do tytułu zbioru opowiadań z morałem Rudyarda Kiplinga.

Brytyjski filozof nauki Philip Kitcher, który poświęcił socjobiologii książkę Vaulting Ambition: Sociobiology and the Quest for Human Nature (1985), w swoich wnioskach podkreślił rozbieżność między rygorem socjobiologicznych badań nad zachowaniem zwierząt a nieudowodnionymi twierdzeniami popularyzatorów socjobiologii na temat ludzkiego społeczeństwa. Wskazując na polityczną wymowę przedwczesnych sądów o tym, że natura ludzka nie pozwala na odmienne urządzenie stosunków społecznych, stwierdził, że właściwa realizacja celów badawczych stawianych przez socjobiologię będzie wymagała znacznie wyższych standardów naukowych oraz długotrwałej współpracy wielu dziedzin m.in. przy teoretycznym formalizowaniu związków między jednostką ludzką a otaczającą ją kulturą. Recenzując Socjobiologię Wilsona na łamach „International Journal of Health Services”, biolog Eric Holtzman zwrócił uwagę na wpływ poglądów autora oraz zastanego modelu polityczno-gospodarczego na zastosowanie przez niego teorii socjobiologicznych do społeczeństwa ludzkiego i przekonywał, że w przypadku przedsięwzięć z pogranicza nauk przyrodniczych i społecznych odpowiedzialność za formułowanie uogólnień wykracza poza zwykłe standardy akademickie.

Z perspektywy filozofii nauki krytykowany jest także naturalizm koncepcji socjobiologicznych, nieudowadnialny z przesłanek socjobiologicznych, a mimo to postulowany jako ich wniosek.

W latach 70. XX wieku Wilson był oskarżany o propagowanie koncepcji rasowych, które doprowadziły do pojawienia się zbrodni w nazistowskich Niemczech, a także określany mianem faszystowskiego uczonego, wobec czego część badaczy zajmujących się socjobiologią zrezygnowała z używania tego terminu.

Zarzut dotyczący „tolerowania” czy wręcz „akceptowania” zachowań uchodzących w kulturze za niemoralne wynika (zdaniem zwolenników socjobiologii) w znacznej części z niezrozumienia istoty założeń socjobiologii. Teorie socjobiologiczne nie wypowiadają się wcale na temat „słuszności” jakichś zachowań i nie wartościują ich, ani nie twierdzą, że kultura nie powinna na te zachowania wpływać.

Socjobiologia została wymieniona wśród teorii pseudonaukowych o największym oddźwięku społecznym (z uwagi na ich błędne wyprowadzanie z właściwych teorii naukowych), obok darwinizmu społecznego Herberta Spencera, eugeniki Francisa Galtona, kryminologii pozytywistycznej Cesarego Lombrosa i teorii ilorazu inteligencji Williama Sterna.

Publikacje E.O. Wilsona dotyczące socjobiologii

• Sociobiology: The New Synthesis, Harvard 1975.
• Moralność genu. Od socjobiologii do socjologii, PIW, Warszawa 1991.
• Różnorodność życia", PIW, Warszawa 1999.
• Konsiliencja. Jedność wiedzy, Zysk i S-ka, Poznań 2002.

Bibliografia

• Mariusz Biedrzycki: Genetyka kultury. Warszawa: Prószyński i s-ka, 1998. ISBN 83-7180-347-8.
• Jacek Lejman. Socjobiologiczne korzenie memetyki. „Teksty z Ulicy. Zeszyt memetyczny”. 15, 2014. ISSN 2081-397X. 
• Elżbieta Mickiewicz-Olczyk. Socjobiologia versus filozofia. Kilka uwag o realistycznym antropocentryzmie etycznym E. O. Wilsona. „Acta Universitatis Lodziensis. Folia Philosophica. Ethica–Aesthetica–Practica”. 10, s. 172–202, 1993. 
• Jarosław Rokicki. Czynniki biologiczne i kulturowe we współczesnych dyskusjach socjologicznych i antropologicznych. „Państwo i Społeczeństwo”. 9 (2), s. 55–71, 2009. 
• Jonathan H. Turner: Struktura teorii socjologicznej. Warszawa: PWN, 2004. ISBN 83-0114072-0.
• Edward O. Wilson, Charles Lumsden: Promethean Fire. Reglections on origin of mind. Cambridge: Harvard University Press, 1983.
• Edward O. Wilson: O naturze ludzkiej. Poznań: Wydawnictwo Zysk i S-ka, 1998. ISBN 83-7150-453-5.
• Edward O. Wilson: Konsiliencja. Poznań: Wydawnictwo Zysk i S-ka, 2002. ISBN 83-7150-811-5.

Linki zewnętrzne

• Behawior ewolucyjny. ewolucja.org. [zarchiwizowane z tego adresu (2007-04-07)].
• CatherineC. Driscoll CatherineC., Sociobiology, [w:] Stanford Encyclopedia of Philosophy, CSLI, Stanford University, 16 stycznia 2018, ISSN 1095-5054 [dostęp 2018-08-07]  (ang.).
• Sociobiology (ang.), Routledge Encyclopedia of Philosophy, rep.routledge.com [dostęp 2023-05-13].