Lengua siçiliann-a
ZE |
Quésta pàgina a l'é scrîta in zenéize, segóndo a grafîa ofiçiâ |
| Siciliàn Sicilianu | |
|---|---|
| Pronónçia | /sɪʃɪˈljaːnʊ/ |
| Parlòu in |  Itàlia
|
| Regioìn |  Siçilia Calabria Puggia Campannia
|
| Parlànti | |
| Totâle | 4.700.000 (2002) |
| Clasificaçión | |
| Filogénexi | Léngoe indoeoropêe Itàliche Romànse Òcidentâli Italo-dàlmate Italo-romànse Siciliàn |
| Còdichi de clasificaçión | |
| ISO 639-2 | scn
|
| ISO 639-3 | scn (EN)
|
| Glottolog | sici1248 (EN)
|
| Estræto in léngoa | |
Diciaraçión universâle di dirìtti umâni, art. 1
Tutti l'èssiri umani nàscinu lìbbiri e avali nnâ dignitati e nnê diritti. Sunnu addutati di raciuni e cuscenza e s'ànnu a cumpurtari unu cu n'àutru cu spìritu di fratirnitati. | |
 | |
A léngoa siçiliànn-a, ò siçiliàn, (nómme natîvo sicilianu) a l'é 'na léngoa romànza difûza inta Siçìlia, inte îzoe picìnn-e conpréize, e inte l'estremitæ meridionâle da Calàbria. A l'é unn-a de variêtæ do ciù vàsto insémme di dialétti italién meridionâli estrêmi[1] e a se peu a sò vòtta divìdde inte ciù variànte diatòpiche.[2]
Clascificaçión lengoìstica
[modìfica | modìfica wikitèsto]Dæto che a se peu clascificâ cómme "dialétto romànzo primâio",[3] l'idiöma da Sicìlia, in ànbito académico e inta letiatûa scentìfica italiànn-a, o l'é de spésso indicòu cómme "dialétto siçiliàn".[4]
E parlæ siçiliànn-e én clascificæ tra i dialétti italién meridionâli estrêmi, a-o pægio do salentìn e do calabréize çéntro-meridionâle. St'ùrtimo grùppo chi, o l'é de spésso conscideròu cómme 'na "propàgine continentâle" do siçiliàn, sorviatùtto inti dialétti de l'àrea de Réggio Calàbria, dæto che o stréito de Mescìnn-a o l'à mâi raprezentòu 'na lìnia de confìn lengoìstico ciæa.[5]
Âtri studiôxi, fra i quæ l'òrganizaçión Ethnologue e l'UNESCO,[6] descrîvan o siçiliàn cómme «asæ distìnto da l'italiàn tìpico, tànto da poéi êse conscideròu cómme 'n lengoàggio separòu», aprêuvo a l'anàlixi di scistêmi fonològichi, morfològichi e scintàtichi, coscì cómme pe-o léscico.[7]
In veitæ, o siçiliàn, scibén ch'o l'apartêgne a-a mæxima continoitæ lengoìstica de l'italiàn, o no l'é 'na léngoa ch'a nàsce da sta chi, ma - a-o sò pægio - o ne vêgne drîto da-o latìn vorgâ. O l'à ascì raprezentòu a prìmma léngoa literâia italiànn-a, za inta prìmma meitæ do sécolo XIII, inta schêua siçiliànn-a. L'UNESCO ascì o riconósce a-o siçiliàn o status de léngoa moæ, pe-a quæ raxón i siçilién són descrîti cómme de dôe léngoe e o l'é clascificòu tra e léngoe eoropêe "vulneràbili".[8]
Léngoa regionâle
[modìfica | modìfica wikitèsto]A-o stâto d'ancheu, a léngoa siçiliànn-a a poriéiva êse consciderâ cómme 'na léngoa regionâle ò minoritâia a-o sénso da Càrta eoropêa pe-e léngoe regionâli e minoritâie, a quæ a l'afèrma: "...pe léngoe regionâli ò minoritâie s'inténdan e léngoe... che no són dialétti da léngoa ofiçiâ do Stâto". Divèrsci studiôxi dîxan che o siçiliàn o l'é a léngoa romànza ciù antîga,[9] ma sta téxi chi a no l'é difûza ò riconosciûa do tùtto into móndo académico. O siçiliàn o l'é, da-o 1951, sogètto de riçèrca do Céntro de stùddi filològichi e lengoìstichi siçilién, con sêde a Palèrmo, ch'o se propónn-e de promêuve i stùddi in sciâ léngoa antîga e modèrna de l'îzoa.
Statûto
[modìfica | modìfica wikitèsto]Segóndo o sò Statûto, o Céntro «o se propónn-e de promêuve i stùddi in sciô siçiliàn antîgo e modèrno, conscideròu inte tùtti i sò aspètti, realizàndo ògni iniçiatîva ligâ a sto fìn chi. Into detàggio, o se propónn-e:
- a) a pùblicaçión de 'na Coleçión de tèsti siçilién di sécoli XIV e XV;
- b) a pùblicaçión de 'n grànde vocabolâio de parlæ siçiliànn-e [...]. Into 1995 a nàsce a Kademia du Krivu, 'n'asociaçión ch'a l'à l'òbietîvo de dâ 'na koiné ùnica a-a léngoa siçiliànn-a.
Do 2016 l'é nasciûo l'asociaçión da Cademia Siciliana, ch'a travàggia pe-a standardizaçión de l'òrtografîa e a difuxón scentìfica inte l'ànbito filològico.
L'Asemblêa regionâle siçiliànn-a a l'à aprovòu do 2011 'na lézze ch'a promêuve o patrimònio lengoìstico e a letiatûa siçiliànn-a inte schêue de l'îzoa.
Descriçión e stòia
[modìfica | modìfica wikitèsto]
Nòtte
[modìfica | modìfica wikitèsto]- ↑ (IT) Francesco Avolio, Dialetti siciliani, calabresi e salentini, Rómma, Istituto della Enciclopedia Italiana, 2011.
- ↑ Ruffino, 2001, p. 30. : «gh'é tànte raprezentaçioìn concrête de «siçiliàn» quànte són e variêtæ locâli, variêtæ che prezéntan fòrti e estéize somegiànse, ma che són pe vàrri aspètti profondaménte distìnte l'unn-a da l'âtra».
- ↑ Cfr. Loporcaro, 2013. : «I dialétti italién són dònca de variêtæ italo-romànze indipendénti, ò in âtre pòule, dialétti romànzi primâi, categorîa ch'a se métte in contraségno con quélla di dialétti segondâi. Són di dialétti primâi de l'italiàn e quélle variêtæ che con lê són inte 'n rapòrto de subordinaçión sociolengoìstica e i condivìddan con lê 'n'òrìgine mæxima (latìnn-a)».
- ↑ Ruffino, 2001.
- ↑ (IT) Gerhard Rohlfs, Studi su lingua e dialetti d'Italia, Firénse, Sansoni, 1972. "Quéllo che o l'ìndica a Calàbria meridionâle da-a scitoaçión lengoìstica in Sicìlia o l'é sôlo 'n'èrta percentoâle de greghìsmi, in fàccia a-i tànti arabìsmi da Sicìlia. Pe-o rèsto o se peu dî che a Calàbria meridionâle lengoisticaménte [...] a no l'é âtro che 'n avanpòsto da Sicìlia, in pogiölo da Sicìlia"
- ↑ (EN) L'Unesco cita il siciliano fra le lingue vulnerabili, in sce unesco.org. URL consultòu o 28 zenâ 2026.
- ↑ Segóndo o Bonner, studiôzo statuniténse, o siçiliàn «o no doviéiva êse tegnûo cómme 'n dialétto ma 'na léngoa a tùtti i efètti, dæto ch'o gh'à 'n sò pròpio vocabolâio, gramàtica e scintàsci, coscì cómme 'na stöia e de influénse stòriche divèrse da l'italiàn».
- ↑ (EN) UNESCO Atlas of the World's Languages in danger, in sce unesco.org. URL consultòu o 29 zenâ 2026.
- ↑ Cfr., per ezénpio, Privitera, 2004. e Sucato, 1975. .
Âtri progètti
[modìfica | modìfica wikitèsto]
Wikipedia a gh'à 'n'ediçión in lengua siçiliann-a (scn.wikipedia.org)
Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Siciliàn
