Məzmuna keç

Pirronizm

Vikipediya, azad ensiklopediya

Pirronizm — bütün inancların həqiqiliyi barədə fəlsəfi skeptisizm mövqeyini müdafiə edən, doqmatizmi rədd edən və mühakimənin dayandırılmasını (epoxe) təbliğ edən Qədim Yunan fəlsəfi məktəbidir. Bu məktəb e.ə. I əsrdə Enesidem tərəfindən təsis edilmiş və onun e.ə. IV əsrdə yaşamış Pirron və Fluslu Timonun təlimlərindən ilham aldığı bildirilir.[1]

Pirronizm bu gün daha çox eramızın II əsrinin sonu və ya III əsrinin əvvəllərində yazmış Sekst Empirikin qorunub saxlanılmış əsərləri vasitəsilə tanınır.[2] Sekstun əsərlərinin Renessans dövründə nəşri skeptisizmə marağın yenidən canlanmasına səbəb olmuş, XVI əsrdə skeptisizmin dirçəlişinə təkan vermiş və Reformasiya düşüncəsində, eləcə də erkən yeni dövr fəlsəfəsinin formalaşmasında mühüm rol oynamışdır.[3]

Tarixi

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Pirronizm adını e.ə. IV əsrdə yaşamış yunan Elisli Pirrondan götürmüşdür. O, sonrakı pyrrhonistlər tərəfindən filosof kimi skeptik düşüncənin ilk sistemli məktəbini yaratmış şəxs hesab edilirdi. Lakin tarixi Pirronun fəlsəfi baxışları barədə antik mənbələr olduqca məhdud və çox vaxt ziddiyyətlidir:[1] onun təlimləri şagirdi Flionlu Timon tərəfindən qələmə alınmışdır, lakin həmin əsərlər itmiş və yalnız sonrakı müəlliflərin sitat gətirdiyi fraqmentlər şəklində, o cümlədən Siseron kimi müəlliflərin məlumatları əsasında günümüzə çatmışdır.

Timonun qeydlərində əks olunan Pirron fəlsəfəsi, adını daşıyan sonrakı məktəbin mövqeyindən daha doqmatik olmuş ola bilər.[1] Pirronizm erkən Roma dövründə skeptisizmin üstün formasına çevrilsə də, Helenistik dövrdə e.ə. I əsrin ortalarına qədər skeptisizmin əsas müdafiəçisi Platon Akademiyası idi.[4] Məhz bundan sonra Pirronizm fəlsəfi məktəb kimi Enesidem tərəfindən yenidən təsis edilmişdir.[1][5]

Təsiri

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Qədim yunan fəlsəfəsində

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Pirronizm çox vaxt Akademik skeptisizm ilə müqayisə olunur; bu, Helenistik dövrün oxşar, lakin fərqli skeptik fəlsəfi istiqamətidir.[6] [7] Erkən Akademik skeptisizm qismən Pirronun təsiri altında formalaşmışdı,[8] lakin zaman keçdikcə getdikcə daha doqmatik xarakter almışdır. Nəhayət, e.ə. I əsrdə Enesidem Akademiyadan ayrılaraq Pirronizmi yenidən dirçəltmiş və Akademiyanı “stoiklərin stoiklərlə mübarizəsi” adlandırmışdır.[9][10]

Bəzi sonrakı pirronistlər, məsələn Sekst Empirik, hətta iddia edirdilər ki, yalnız pirronistlər həqiqi skeptikdirlər və bütün fəlsəfəni üç qrupa bölürdülər: doqmatiklər, akademiklər və skeptiklər.[11] Doqmatiklər bilik əldə etdiklərini iddia edirlər, akademik skeptiklər isə biliyin mümkünsüzlüyünü müdafiə edirlər; pirronistlər isə hər iki mövqeyi rədd edərək mühakiməni dayandırırlar.[6][12]

II əsr Roma tarixçisi Avl Geliy bu fərqi belə təsvir edir: “…Akademiklər müəyyən mənada heç nəyin dərk edilə bilməyəcəyini dərk edirlər və müəyyən mənada heç nəyin müəyyən edilə bilməyəcəyini qərara alırlar; halbuki pirronistlər hətta bunun da doğru görünmədiyini bildirirlər, çünki heç nə doğru görünmür.”[13][7]

Sekst Empirik həmçinin qeyd edirdi ki, Pirronist məktəbi tibbdəki Empirik məktəbə təsir göstərmiş və onunla ciddi oxşarlıqlara malik olmuşdur; lakin Pirronizm Metodik məktəbə daha yaxın idi, çünki o, “zahiri olanlara əməl edir və onlardan faydalı görünəni götürür.”[14]

Filosof Yulian yazılarında Pirronizmin onun dövründə artıq yoxa çıxdığını qeyd etsə də,[15] digər müəlliflər sonrakı pirronistlərin mövcudluğundan bəhs edirlər. Təxminən 300–320-ci illərdə yazmış Psevdo-Klement Homilies əsərində pirronistləri xatırladır,[16] Aqatiyas isə hətta VI əsrin ortalarında Uranius adlı bir pirronistin adını çəkir.[17]

Pirronizm və Hind fəlsəfəsi arasındakı oxşarlıqlar

Naqardjuna, eramızın II–III əsrlərində yaşamış Madhyamaka istiqamətinin buddist filosofu ilə Sext Empirikin Pirronist arqumentləri arasında bir sıra oxşarlıqlar qeyd edilmişdir.[3] Filosof Yan Vesterhoff bildirir ki, Naqardjunanın səbəbliliklə bağlı arqumentlərinin bir çoxu Sekst Empirikin Outlines of Pyrrhonism əsərinin üçüncü kitabında təqdim olunan klassik skeptik arqumentlərlə güclü paralellər təşkil edir.[18] Tomas MakEvilley isə Naqardjunanın Yunan Pirronist mətnlərinin Hindistana gətirilmiş nümunələrindən təsirlənmiş ola biləcəyini irəli sürür.[19]

MakEvilley Pirronizm ilə Madhyamika arasında qarşılıqlı təsiri vurğulayaraq, buddizmdə Çatuşkoti (dördtərəfli inkar) kimi tanınan formulun Pirronizmdəki dördtərəfli qeyri-müəyyənliklə diqqətəlayiq oxşarlığını qeyd edir. O, həmçinin həqiqət anlayışında paralellər görür: Sext Empirik iki meyar fərqləndirirdi – biri gerçəklik və qeyri-gerçəklik arasında hökm verən, digəri isə gündəlik həyatda yolgöstərici olan meyar.[20] Bu, Madhyamaka məktəbindəki İki Həqiqət doktrinası – “mütləq həqiqət” (paramārthasatya) və “nisbi (şərti) həqiqət” (saṃvṛti satya) – anlayışına bənzədilir.[21]

Digər oxşarlıqlar arasında tetralemma forması və mühakimənin dayandırılması ideyası göstərilir; bu, Pirronizmdə ataraxiaya (ruhi sakitlik), buddizmdə isə nirvāṇaya aparan yol kimi qəbul olunur.[22]

Bəzi tədqiqatçılar daha erkən Hind fəlsəfələrinin Pirrona təsir göstərib-göstərmədiyini araşdırmışlar. Diogen Laertius Pirronun Makedoniyalı İsgəndərin yürüşləri zamanı Hindistana getdiyini və orada gimnosofistlər və maqlar ilə tanış olduğunu bildirir.[23] O, təxminən 18 ay Taksilada olmuşdur.[24]

Kristofer Bekvit buddizmdəki “mövcudluğun üç əlaməti” ilə “Aristokl pasajı”nda təsvir edilən anlayışlar arasında paralellər aparır. Lakin Stiven Batçelor və Çarlz Qudmen bu təsirin dərəcəsinə şübhə ilə yanaşırlar. Adrian Kuzminski isə ehtimalın müəyyən qədər əsaslı olduğunu qəbul edir, lakin mövcud məlumatlarla bunu qəti şəkildə təsdiqləməyin mümkün olmadığını bildirir.[10]

Acñana adlı radikal skeptik istiqamət də Pirrona buddizmdən daha güclü təsir göstərmiş ola bilər. Bu məktəbin tərəfdarları doktrinaya bağlılıqdan imtina etdikləri üçün “ilanvari yayınanlar” adlandırılırdılar. Tədqiqatçılar – o cümlədən Barua, Jayatilleke və Flintoff – Pirronun daha çox Hind skeptisizmindən təsirləndiyini və xüsusilə ataraxiaya – “narahatlıqdan azadlıq”a – verdiyi əhəmiyyət səbəbilə Acñana ilə yaxın mövqedə olduğunu irəli sürürlər.

Müasir dövr

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Sekst Empirikin əsərlərinin, xüsusilə Anri Estyen tərəfindən 1562-ci ildə nəşr edilmiş tərcüməsinin yayılması Pirronizmə marağın yenidən canlanmasına səbəb oldu.[25] Bu dirçəliş XVI əsrdə skeptisizmin dirçəlişinin əsas təkanverici qüvvələrindən biri idi.

Mişel de Monten, Marin Mersenn və Pyer Qassendi kimi filosoflar Sekst Empirikin təqdim etdiyi Pirronist modeli öz arqumentlərində istifadə etdilər. Bu dirçəliş bəzən müasir fəlsəfənin başlanğıcı kimi qiymətləndirilir. Monten öz şüarı kimi tərəzini seçmişdi; bu, Pirronizmin müasir simvoluna çevrilmişdir.

Həmçinin qeyd olunur ki, Pirronizm Rene Dekartın Kartezian şübhə metodunun və erkən yeni dövr fəlsəfəsində epistemologiyaya yönəli dönüşün skeptik əsaslarını təmin etmişdir.[25] XVIII əsrdə isə Devid Hüm “Pirronizm” terminini “skeptisizm”in sinonimi kimi işlətmişdir.

Buna baxmayaraq, Fridrix Nitsşe Pirronist “ephektikləri” erkən filosofların zəifliyi kimi tənqid etmiş, onların həddindən artıq şübhə və neytrallıq meyillərini əxlaq və vicdanın ilkin tələblərinə qarşı çıxmaq kimi qiymətləndirmişdir.

“Neo-Pirronizm” termini müasir Pirronistlərə, məsələn Benson Meyts və Robert Foqelinə aid edilir.[26] Bu anlayış klassik Pirronist mövqelərin müasir epistemoloji və analitik fəlsəfə kontekstində yenidən işlənməsini ifadə edir.[25]

İstinadlar

[redaktə | vikimətni redaktə et]
  1. 1 2 3 4 Long, A. A. Hellenistic Philosophy: Stoics, Epicureans, Sceptics (ingilis). Bloomsbury Academic. 12 sentyabr 1996. 75–76. ISBN 978-0-7156-1238-5. İstifadə tarixi: 15 yanvar 2023.
  2. ↑ Popkin, Richard Henry. The history of scepticism : from Savonarola to Bayle. Popkin, Richard Henry, 1923- (Rev. and expanded). Oxford: Oxford University Press. 2003. ISBN 0198026714. OCLC 65192690.
  3. 1 2 Conze, Edward. Buddhist Philosophy and Its European Parallels Arxiv surəti 7 fevral 2019 tarixindən Wayback Machine saytında. Philosophy East and West 13, p.9-23, no.1, January 1963. University press of Hawaii.
  4. ↑ Thorsrud, 2009. səh. 120-121
  5. ↑ Stéphane Marchand, "Sextus Empiricus' Style Of Writing", in New Essays on Ancient Pyrrhonism, p 113
  6. 1 2 Klein, Peter. "Skepticism". Stanford Encyclopedia of Philosophy. 2015. 25 iyul 2018 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 19 mart 2021.
  7. 1 2 Thorsrud, 2009
  8. ↑ Thorsrud, 2009. səh. 45
  9. ↑ Thorsrud, 2009. səh. 102-103
  10. 1 2 Kuzminski, Adrian. Pyrrhonian Buddhism: A Philosophical Reconstruction. Routledge. 2021. ISBN 9781000350074.
  11. ↑ Sextus Empiricus, Outlines of Pyrrhonism
  12. ↑ Popkin, Richard. The Cambridge dictionary of philosophy. Robert Audi. Cambridge. 1995. 741. ISBN 0-521-40224-7. OCLC 32272442.
  13. ↑ Gellius, Aulus. Noctes Atticae. Josef Feix (3. Dr). Paderborn: Schöningh. 2008. ISBN 978-3-14-010714-3. OCLC 635311697.
  14. ↑ Sextus Empiricus, Outlines of Pyrrhonism I.237
  15. ↑ Epistles lxxxix 301C
  16. ↑ Pseudo-Clement, Homilies, 13.7
  17. ↑ Agathias II 29-32
  18. ↑ Jan Westerhoff, Nagarjuna's Madhyamaka
  19. ↑ Thomas McEvilley, The Shape of Ancient Thought
  20. ↑ Sextus Empiricus, Outlines of Pyrrhonism II.14–18
  21. ↑ Conze 1959
  22. ↑ Sextus Empiricus, Outlines of Pyrrhonism I.19
  23. ↑ Eusebius. "Praeparatio Evangelica Book XIV". Tertullian Project. 21 sentyabr 2022 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 27 yanvar 2023.
  24. ↑ Adrian Kuzminski, Pyrrhonism: How the Ancient Greeks Reinvented Buddhism
  25. 1 2 3 Popkin, Richard Henry. The History of Scepticism : from Savonarola to Bayle (Revised). Oxford: Oxford University Press. 2003. ISBN 9780198026716. OCLC 65192690.
  26. ↑ Michael Williams, "Fogelin's Neo-Pyrrhonism"

Ədəbiyyat

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Xarici keçidlər

[redaktə | vikimətni redaktə et]
Mənbə — "https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=Pirronizm&oldid=9114247"