Xem mã nguồn của Iran

{{1000 bài cơ bản}}
{{Hộp thông tin quốc gia
| conventional_long_name                = Cộng hòa Hồi giáo Iran
| common_name                = Iran
| native_name                = {{nobold|{{native name|fa|جمهوری اسلامی ایران|italics=off}}}}<br /><small>''Jomhuri-ye Eslāmi-ye Irān''</small>
| image_flag                = Flag of Iran.svg
| image_coat                = Emblem of Iran.svg
| symbol_type                = Quốc huy
<!-- maps ----------->| national_motto                = <br />{{lang|fa|استقلال، آزادی، جمهوری اسلامی}}<br />{{small|{{transl|fa|Esteqlāl, Āzādi, Jomhuri-ye Eslāmi}}}}
| national_anthem                = <br />{{lang|fa|سرود ملی جمهوری اسلامی ایران}}<br />{{nowrap|{{transl|fa|Sorud-e Melli-ye Jomhuri-ye Eslāmi-ye Irān}}}}<br />{{nowrap|({{lang|vi|"[[Quốc ca Cộng hòa Hồi giáo Iran]]"}})}}<br />{{center|[[Tập tin:Sorud-e Mellí-e Yomhurí-e Eslamí-e Irán (instrumental).oga|center]]}}
| image_map                = Iran (orthographic projection).svg
| capital                = [[Tehran]]
| coordinates                = {{Coord|35|41|N|51|25|E|type:city}}
| largest_city                = thủ đô
| official_languages                = [[Tiếng Ba Tư]]
| regional_languages                = {{Collapsible list
| titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal;font-size:100%;
| title = Danh sách ngôn ngữ | 53% [[Tiếng Ba Tư]] | 18% [[Azerbaijani language|Azerbaijani]] và các [[Ngữ hệ Turk|phương ngữ Turk]] khác {{midsize|(gồm [[Tiếng Qashqai|Qashqai]], [[Tiếng Turkmen|Turkmen]])}} | 10% [[Tiếng Kurd]] | 7% [[Tiếng Gilak]] và [[tiếng Mazanderan|Mazanderan]] | 6% [[Tiếng Luri]] | 2% [[Tiếng Baloch]] | 2% [[Tiếng Ả Rập]] | 2% ngôn ngữ khác {{midsize|(gồm [[Tiếng Armenia|Armenia]], [[Assyrian Neo-Aramaic|Assyrian]], [[Tiếng Gruzia|Gruzia]], [[Tiếng Lak|Lak]], [[Tiếng Semnan|Semnan]], [[Talysh language|Talysh]], [[Tiếng Tat (Iran)|Tat]])}}<ref name="worldfactbook">{{chú thích web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ir.html |title=The World Factbook – Iran |access-date = ngày 21 tháng 4 năm 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120203093100/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ir.html |archive-date=ngày 3 tháng 2 năm 2012 |df=dmy}}</ref>}}
| ethnic_groups                = {{Collapsible list
| titlestyle = background:transparent;text-align:left;font-weight:normal;font-size:100%;
| title = Danh sách các dân tộc | 61% [[Người Ba Tư]] | 16% [[Người Azerbaijan]] | 10% [[Người Kurd]] | 6% [[Người Lur]] {{midsize|(bao gồm [[người Bakhtiar]])}} | 2% [[Người Turkmen]] và các bộ tộc Turk khác | 2% [[Người Baloch]] | 2% [[Người Ả Rập (Iran)|Người Ả Rập]] | 1% khác<ref name="worldfactbook"/>}}
| religion                = {{small|Quốc giáo:}}<br />[[Hồi giáo]] {{midsize|([[Twelver|Twelver Shia]])}}<br />{{small|Các tôn giáo thiểu số được công nhận:}}<br />[[Hồi giáo]] {{midsize|([[Hanafi]], [[Shafi'i]], [[Maliki]], [[Hanbali]], [[Zaidiyyah|Zaydi]])}},<br />[[Kitô giáo]] {{midsize|([[Giáo hội Tông truyền Armenia|Armenia]], [[Giáo hội Phương Đông Assyria|Assyria]], [[Giáo hội Công giáo Chaldea|Chaldea]])}},<br />[[Do Thái giáo]],<br />[[Hỏa giáo]]
<!-- government ----------->| demonym                = Người Iran,<br />người Ba Tư (''trong lịch sử'')
| government_type                = [[Cộng hòa Hồi giáo]] [[tổng thống chế]] thần quyền đơn nhất {{efn|Quyền lực tối cao tập trung vào [[Lãnh tụ Tối cao Iran|Lãnh tụ Tối cao]], một chức danh cao hơn tổng thống.}} dưới [[Chế độ độc tài]] [[Chủ nghĩa chuyên chế|chuyên chế]] 
| leader_title1                = [[Lãnh tụ Tối cao Iran|Lãnh tụ Tối cao]]
| leader_name1                = [[Mojtaba Khamenei]]
| leader_title2                = [[Tổng thống Iran|Tổng thống]]
| leader_name2                = [[Masoud Pezeshkian]]
| leader_title3                = [[Phó Tổng thống Iran|Phó Tổng thống]]
| leader_name3                = [[Mohammad Reza Aref]]
| leader_title4                = [[Danh sách Chủ tịch Quốc hội Iran|Chủ tịch Quốc hội]]
| leader_name4                = [[Mohammad Bagher Ghalibaf]]
| leader_title5                = [[Chánh án Iran|Chánh án]]
| leader_name5                = [[Gholam-Hossein Mohseni-Eje'i]]
| sovereignty_type                = Lịch sử thành lập
| established_event1                = [[Người Media|Đế quốc Media]]
| established_date1                = k. 678 TCN
| established_event2                = [[Đế quốc Achaemenes]]
| established_date2                = 550 TCN
| established_event3                = [[Đế quốc Parthia]]
| established_date3                = 247 TCN
| established_event4                = [[Đế quốc Sasan]]
| established_date4                = 224 CN<ref name="Sarkhosh">{{Cite |author1=Sarkhosh Curtis, Vesta |author2=Stewart, Sarah |date=2005 |title=Birth of the Persian Empire: The Idea of Iran |url=https://books.google.com/books?id=a0IF9IdkdYEC |publisher=I.B. Tauris |location=London |page=108 |quote=Similarly the collapse of Sassanian Eranshahr in AD 650 did not end Iranians' national idea. The name "Iran" disappeared from official records of the Saffarids, Samanids, Buyids, Saljuqs and their successor. But one unofficially used the name Iran, Eranshahr, and similar national designations, particularly Mamalek-e Iran or "Iranian lands", which exactly translated the old Avestan term Ariyanam Daihunam. On the other hand, when the Safavids (not Reza Shah, as is popularly assumed) revived a national state officially known as Iran, bureaucratic usage in the Ottoman empire and even Iran itself could still refer to it by other descriptive and traditional appellations.|isbn=9781845110628 }}</ref>
| established_event5                = [[Nhà Buyid]]
| established_date5                = 934 CN
| established_event6                = [[Nhà Safavid]]
| established_date6                = 1501<ref name="Andrew J. Newman 2006"/>
| established_event7                = [[Nhà Pahlavi]]
| established_date7                = 15 tháng 12 năm 1925
| established_event8                = [[Cách mạng Iran|Cách mạng Hồi giáo]]
| established_date8                = 7 tháng 1 năm 1978 – 11 tháng 2 năm 1979
| established_event9                = [[Hiến pháp Cộng hòa Hồi giáo Iran|Hiến pháp hiện hành]]
| established_date9                = 24 tháng 10 năm 1979
| established_event10                = [[Trưng cầu dân ý hiến pháp Iran 1989|Lần sửa đổi mới nhất]]
| established_date10                = 28 tháng 7 năm 1989
| area_km2                = 1648195
| area_rank                = 17
| area_sq_mi                = 636372 <!--Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and Numbers]]-->
| percent_water                = 7,07
| population_estimate                = {{IncreaseNeutral}} 92.417.681<ref>{{Cite web|url=http://www.worldometers.info/world-population/iran-population/|title=Iran Population (2025)|website=Worldometer}}</ref>
| population_estimate_year                = 2025
| population_estimate_rank                = 17
| population_density_km2                = 52
| population_density_sq_mi                = 134,7
| population_density_rank                = 132
| GDP_PPP                = {{increase}} 1,746 nghìn tỷ đô la Mỹ<ref name="IMFWEO.IR">{{cite web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2025/april/weo-report?c=429,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2023&ey=2030&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |title=World Economic Outlook Database, April 2025 Edition. (Iran) |publisher=[[Quỹ Tiền tệ Quốc tế]] |website= |date=22 April 2025 |access-date=30 May 2025}}</ref>
| GDP_PPP_rank                = 23
| GDP_PPP_per_capita                = {{increase}} 19.957 đô la Mỹ<ref name="IMFWEO.IR" />
| GDP_PPP_year                = 2025
| GDP_PPP_per_capita_rank                = 95
| GDP_nominal                = {{decrease}} 341,013 tỷ đô la Mỹ<ref name="IMFWEO.IR" />
| GDP_nominal_rank                = 44
| GDP_nominal_per_capita                = {{decrease}} 3.897 đô la Mỹ<ref name="IMFWEO.IR" />
| GDP_nominal_year                = 2025
| GDP_nominal_per_capita_rank                = 128
| Gini                = 34,8<!--number only-->
| Gini_year                = 2022
| Gini_change                = decrease <!--increase/decrease/steady-->
| Gini_ref                = <ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison/ |title=Gini Index coefficient |publisher=[[The World Factbook]] |access-date=24 September 2024 |archive-date=17 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210717071854/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/gini-index-coefficient-distribution-of-family-income/country-comparison |url-status=live}}</ref>
| Gini_rank                = 
| HDI                = 0,799
| HDI_year                = 2023<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year. -->
| HDI_change                = increase
| HDI_ref                = <ref name="UNHDR">{{Cite web |date=6 May 2025 |title=Human Development Report 2025 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |archive-date=6 May 2025 |access-date=6 May 2025 |publisher=[[Chương trình Phát triển của Liên Hợp Quốc]]}}</ref>
| HDI_rank                = 75
| currency                = [[Rial Iran|Rial]] (ریال)
| currency_code                = IRR
| time_zone                = [[Giờ chuẩn Iran|IRST]]
| utc_offset                = +3:30
| utc_offset_DST                = +4:30
| time_zone_DST                = IRDT
| date_format                = <span dir="rtl">yyyy/mm/dd</span> ([[Lịch Shamsi Hijri|SH]])
| drives_on                = phải
| calling_code                = [[Số điện thoại tại Iran|+98]]
| iso3166code                = IR
| cctld                = {{unbulleted list |[[.ir]] |[[.ir|ایران.]]}}
| englishmotto                = ("Độc lập, tự do, Cộng hòa Hồi giáo") <br /> {{small|(''[[de facto]]'')}}<ref name="Temperman2010">{{chú thích sách |author=Jeroen Temperman | title=State-Religion Relationships and Human Rights Law: Towards a Right to Religiously Neutral Governance | url=https://books.google.com/books?id=Khag6tbsIn4C&pg=PA87 | year=2010 | publisher=Brill | isbn=978-90-04-18148-9| pages=87–
| quote=The official motto of Iran is ''[[Takbir]]'' ("God is the Greatest" or "God is Great"). Transliteration ''Allahu Akbar''. As referred to in art. 18 of the constitution of Iran (1979). The ''[[de facto]]'' motto however is: "Independence, freedom, the Islamic Republic."}}</ref>
| official_religion                = 
| legislature                = [[Quốc hội Iran|Hội đồng Hiệp thương Hồi giáo]]
}}
'''Iran''',{{efn|{{langx|fa|ایران|Irân}}, {{IPA|fa|ʔiːˈɾɒːn|pron|Iran-Pronunciation.ogg}}}} quốc hiệu là '''Cộng hòa Hồi giáo Iran''',{{efn|{{langx|fa|جمهوری اسلامی ایران|Jomhuri-ye Eslâmi-ye Irân}}, {{IPA|fa|dʒomhuːˈɾiːje eslɒːˈmiːje ʔiːˈɾɒːn|pron|audio=Fa-ir-JEI (1).ogg}}.}} còn được gọi là '''Ba Tư''', là một quốc gia tại [[Tây Á]].<ref>{{Chú thích web|url=http://cesww.fas.harvard.edu/ces_definition.html |tiêu đề="CESWW" – Definition of Central Eurasia |nhà xuất bản=Cesww.fas.harvard.edu |ngày truy cập=ngày 1 tháng 8 năm 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100805052739/http://cesww.fas.harvard.edu/ces_definition.html |archive-date=ngày 5 tháng 8 năm 2010 |df= }}</ref><ref>{{Chú thích web|url=http://travel.nationalgeographic.com/places/countries/country_iran.html |tiêu đề=Iran Guide |nhà xuất bản=National Geographic |ngày=ngày 14 tháng 6 năm 2013 |ngày truy cập=ngày 21 tháng 6 năm 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091212095435/http://travel.nationalgeographic.com/places/countries/country_iran.html |archive-date=ngày 12 tháng 12 năm 2009 |df= }}</ref> Iran có biên giới về phía tây bắc với [[Armenia]], [[Azerbaijan]]; phía bắc giáp [[biển Caspi]]; phía đông bắc giáp [[Turkmenistan]]; phía đông giáp [[Afghanistan]] và [[Pakistan]]; phía nam giáp [[vịnh Ba Tư]] và [[vịnh Oman]]; còn phía tây giáp [[Thổ Nhĩ Kỳ]] và [[Iraq]]. Iran có dân số gần 86 triệu người tính đến năm 2024, là quốc gia [[Danh sách quốc gia theo dân số|đông dân thứ 17 trên thế giới]].<ref>{{chú thích báo|url=https://financialtribune.com/articles/domestic-economy/61421/national-census-preliminary-results-released-irans-urban-population|title=National Census Preliminary Results Released: Iran's Urban Population Up|date = ngày 13 tháng 3 năm 2017 |work=Financial Tribune|access-date = ngày 28 tháng 5 năm 2017 |language=en-US}}</ref> Lãnh thổ Iran rộng 1.648.195&nbsp;km², là quốc gia rộng thứ nhì tại [[Trung Đông]] và [[Danh sách quốc gia theo diện tích|đứng thứ 17 thế giới]]. Iran có vị thế địa chính trị quan trọng do nằm tại phần trung tâm của [[Lục địa Á-Âu|đại lục Á-Âu]] và gần với [[eo biển Hormuz]].<ref>{{Chú thích web|url=http://thediplomat.com/2012/07/irans-strategy-in-the-strait-of-hormuz/ |tiêu đề=Iran's Strategy in the Strait of Hormuz |nhà xuất bản=The Diplomat |ngày truy cập=ngày 29 tháng 11 năm 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208071232/http://thediplomat.com/2012/07/irans-strategy-in-the-strait-of-hormuz/ |archive-date=ngày 8 tháng 12 năm 2015 |df= }}</ref> [[Tehran]] là thủ đô và thành phố lớn nhất của Iran, cũng như là trung tâm kinh tế và văn hoá. Iran là một quốc gia đa văn hoá với nhiều nhóm dân tộc và ngôn ngữ, trong đó các cộng đồng dân cư lớn nhất là [[người Ba Tư]] (61%), [[người Azerbaijan|người Azeri]] (16%), [[người Kurd]] (10%) và [[Người Kurd ở Iran|người Lur]] (6%).<ref name="CIA" />

Iran là một trong các nền văn minh cổ nhất trên thế giới,<ref>{{chú thích sách |author=[[Christopher Whatley|Whatley, Christopher]] |date=2001 |title=Bought and Sold for English Gold: The Union of 1707 |publisher=Tuckwell Press}}</ref><ref>{{chú thích sách|author=Lowell Barrington|title=Comparative Politics: Structures and Choices, 2nd ed.tr: Structures and Choices|url=https://books.google.com/books?id=yLLuWYL8gTsC&pg=PA121|access-date =ngày 21 tháng 6 năm 2013|date=January 2012|publisher=Cengage Learning|isbn=978-1-111-34193-0|page=121}}</ref> bắt đầu là các vương quốc [[Elam]] vào thiên niên kỷ 4 TCN. [[Người Media]] thống nhất Iran vào thế kỷ VII TCN,<ref name="Encyclopædia Britannica Encyclopedia Article: Media ancient region, Iran">{{Chú thích web|author=Encyclopædia Britannica|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/372125/Media |tiêu đề=Encyclopædia Britannica Encyclopedia Article: Media ancient region, Iran |nhà xuất bản=Britannica.com |ngày truy cập=ngày 25 tháng 8 năm 2010}}</ref> lãnh thổ Iran được mở rộng cực độ dưới thời [[Cyrus Đại đế]] của [[Đế quốc Achaemenes]] vào thế kỷ VI TCN - là quốc gia rộng lớn nhất trên thế giới vào thời điểm đó.<ref name="book">{{chú thích sách| author = David Sacks| author2 = Oswyn Murray| author3 = Lisa R. Brody|author4=Oswyn Murray |author5=Lisa R. Brody | title = Encyclopedia of the ancient Greek world| url = https://books.google.com/?id=gsGmuQAACAAJ| year = 2005| publisher = Infobase Publishing| ISBN = 978-0-8160-5722-1| pages = 256 (at the right portion of the page)| access-date = ngày 17 tháng 8 năm 2016 }}</ref> Tuy nhiên, quốc gia này thất thủ trước [[Alexandros Đại đế]] vào thế kỷ IV TCN, song [[Đế quốc Parthia]] nhanh chóng tái lập. Năm 224, Parthia bị thay thế bằng [[Đế quốc Sasan]]id, Sasanid trở thành một cường quốc hàng đầu thế giới trong bốn thế kỷ sau đó. [[Người Ả Rập]] theo [[Hồi giáo|đạo Hồi]] chinh phục Sasanid vào thế kỷ VII, kết quả là Hồi giáo thay thế các tín ngưỡng bản địa như [[Hỏa giáo|Hoả giáo]] và [[Mani giáo|Minh giáo]]. Iran có đóng góp lớn vào [[Thời đại hoàng kim của Hồi giáo]] (thế kỷ VIII-XIII), sản sinh nhiều nhân vật có ảnh hưởng về nghệ thuật và khoa học.

Sau hai thế kỷ dưới quyền người Ả Rập là một giai đoạn các vương triều Hồi giáo bản địa, song tiếp đó Iran lại bị [[Nhà Seljuk|người Thổ]] và [[Hãn quốc Y Nhi|người Mông Cổ]] chinh phục. [[Nhà Safavid|Người Safavid]] nổi lên vào thế kỷ XV, rồi tái lập một nhà nước Iran thống nhất.<ref name="Sarkhosh1">{{Cite |author=Sarkhosh Curtis, Vesta; Stewart, Sarah |date=2005 |title=Birth of the Persian Empire: The Idea of Iran |url=https://books.google.com/books?id=a0IF9IdkdYEC |publisher=I.B. Tauris |location=Luân Đôn |page=108 |quote=Similarly the collapse of Sassanian Eranshahr in AD 650 did not end Iranians' national idea. The name "Iran" disappeared from official records of the Saffarids, Samanids, Buyids, Saljuqs and their successor. But one unofficially used the name Iran, Eranshahr, and similar national designations, particularly Mamalek-e Iran or "Iranian lands", which exactly translated the old Avestan term Ariyanam Daihunam. On the other hand, when the Safavids (not Reza Shah, as is popularly assumed) revived a national state officially known as Iran, bureaucratic usage in the Ottoman empire and even Iran itself could still refer to it by other descriptive and traditional appellations.}}</ref> Iran sau đó cải sang [[Hồi giáo Shia]], đánh dấu một bước ngoặt của quốc gia này cũng như lịch sử Hồi giáo.<ref name="Andrew J. Newman 2006">{{chú thích sách|author=Andrew J. Newman|title=Safavid Iran: Rebirth of a Persian Empire|url=https://books.google.com/books?id=afsYCq1XOewC|access-date =ngày 21 tháng 6 năm 2013|date=ngày 21 tháng 4 năm 2006|publisher=I.B. Tauris|isbn=978-1-86064-667-6}}</ref><ref name="savoryeiref">{{Chú thích bách khoa toàn thư |author=Savory, R. M. |title=Safavids |encyclopedia=[[Encyclopaedia of Islam]] |edition=2nd}}</ref> Đến thế kỷ XVIII, dưới quyền [[Nader Shah]], Iran trong một thời gian ngắn từng được cho là đế quốc hùng mạnh nhất đương thời.<ref name="books.google.nl">{{chú thích sách|url=https://books.google.com/books?id=9o0AAwAAQBAJ&pg=PR15&lpg=PR15&dq=nader+shah+most+powerful+in+the+world&source=bl&ots=xUwP9BVabm&sig=D_IapjOD5xv2rmTfU-baigg-bWI&hl=nl&sa=X&ei=ewiFU-6kFcW2PbCkgOAJ&ved=0CFAQ6AEwBDgK#v=onepage&q=nader%20shah%20most%20powerful%20in%20the%20world&f=false|title=The Sword of Persia: Nader Shah, from Tribal Warrior to Conquering Tyrant|author=Axworthy, Door Michael|date=2006|access-date =ngày 27 tháng 5 năm 2014}}</ref> [[Chiến tranh Nga-Ba Tư (1804–1813)|Chiến tranh]] với [[Đế quốc Nga]] trong thế kỷ XIX khiến Iran mất đi nhiều lãnh thổ.{{sfn|Fisher|Avery|Hambly|Melville|1991|pp=329–330}}<ref name="Timothy C. Dowling pp. 728-730">{{chú thích sách |author=Dowling, Timothy C. |url=https://books.google.com/books?id=KTq2BQAAQBAJ&pg=PA728&dq=russo+persian+war+1804-1813&hl=nl&sa=X&ei=QnOXVJXpCcz7UPevhPAK&ved=0CCcQ6AEwAQ#v=onepage&q=russo%20persian%20war%201804-1813&f=false |title=Russia at War: From the Mongol Conquest to Afghanistan, Chechnya, and Beyond |pages=728–730 |publisher=ABC-CLIO |date=ngày 2 tháng 12 năm 2014 |ISBN=1598849484}}</ref> Cách mạng Hiến pháp năm 1906 lập ra một chế độ [[quân chủ lập hiến]]. Sau một cuộc đảo chính vào năm 1953, [[Triều đại Pahlavi|Hoàng gia Iran]] dần liên kết mật thiết với phương Tây và ngày càng chuyên quyền.<ref name="Anthony H. Cordesman p 22">{{chú thích sách |author=[[Anthony Cordesman|Cordesman, Anthony H.]] |url=https://books.google.com/books?id=3j6sZyByv8EC |title=Iran's Military Forces in Transition: Conventional Threats and Weapons of Mass Destruction |page=22 |date=1999}}</ref> Bất mãn trước sự can thiệp của nước ngoài và sự đàn áp chính trị đã dẫn đến [[Cách mạng Hồi giáo|Cách mạng Hồi giáo năm 1979]] lật đổ [[Iran Pahlavi]] và lập ra chế độ Cộng hoà Hồi giáo.<ref name="britannica1">{{Chú thích web|url=https://www.britannica.com/place/Iran|tiêu đề=Iran|year=2012|nhà xuất bản=Encyclopædia Britannica|work=Encyclopædia Britannica|ngày truy cập=ngày 8 tháng 8 năm 2012}}</ref> Trong thập niên 1980, Iran [[Chiến tranh Iran – Iraq|xảy ra chiến tranh với Iraq]], cuộc chiến gây thương vong cao và tổn thất tài chính lớn cho hai nước. Từ giữa cuối thập niên 2000, [[Chương trình hạt nhân của Iran|chương trình hạt nhân gây tranh cãi]] của Iran khiến cho cộng đồng quốc tế, đặc biệt là [[Hoa Kỳ]] lo ngại, dẫn đến hệ quả là nhiều [[Các lệnh trừng phạt của Hoa Kỳ đối với Iran|lệnh trừng phạt được áp đặt lên nước này]], ảnh hưởng lớn tới nền kinh tế và đời sống của người dân.<ref>{{Chú thích web|url=https://vnexpress.net/nguoi-iran-vo-xuong-cot-duoi-ap-luc-trung-phat-cua-my-3943136.html|tựa đề=Người Iran 'vỡ xương cốt' dưới áp lực trừng phạt của Mỹ|tác giả=Hồng Hạnh|ngày=2019-6-25|website=Báo điện tử VnExpress}}</ref>

Iran là một thành viên của [[Liên Hợp Quốc]], [[Phong trào không liên kết]], [[Tổ chức Hợp tác Hồi giáo]] và [[Tổ chức các nước xuất khẩu dầu lửa]]. Iran được công nhận là một [[Cường quốc vùng|cường quốc khu vực]] và một [[Trung cường quốc|cường quốc bậc trung]].<ref name="parliament">{{Chú thích web|author=The Committee Office, House of Commons |url=https://publications.parliament.uk/pa/cm200607/cmselect/cmfaff/363/36310.htm |tiêu đề=Select Committee on Foreign Affairs, Eighth Report, Iran |nhà xuất bản=Publications.parliament.uk |ngày truy cập=ngày 18 tháng 6 năm 2011}}</ref><ref name="petro-hunt">{{Chú thích web|url=http://www.petro-hunt.com/lectures/LectureOpen.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20100103021931/http://www.petro-hunt.com/lectures/LectureOpen.htm|archive-date=ngày 3 tháng 1 năm 2010 |tiêu đề=Iran @ 2000 and Beyond lecture series, opening address, W. Herbert Hunt, ngày 18 tháng 5 năm 2000 |nhà xuất bản=Wayback.archive.org |ngày truy cập=ngày 21 tháng 6 năm 2013}}</ref> Quốc gia này có trữ lượng lớn về nhiên liệu hoá thạch, là nhà cung cấp khí đốt lớn đồng thời có trữ lượng dầu mỏ được chứng minh lớn thứ 4 trên thế giới,<ref name="CIA">{{Chú thích web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ir.html |tiêu đề=Iran |author=CIA World Factbook |ngày truy cập=ngày 7 tháng 8 năm 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120203093100/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ir.html |archive-date= ngày 3 tháng 2 năm 2012 |df= }}</ref><ref name="Reuters.com_November_29_2015c">{{Chú thích web |url=https://www.reuters.com/article/2013/06/12/bp-reserves-idUSL5N0EO1I720130612 |tiêu đề=UPDATE 3-BP cuts global gas reserves estimate, mostly for Russia |newspaper=Reuters.com |ngày=2013 |ngày truy cập=ngày 29 tháng 11 năm 2015 |archive-date = ngày 24 tháng 9 năm 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924182038/http://www.reuters.com/article/2013/06/12/bp-reserves-idUSL5N0EO1I720130612 }}</ref> do vậy, Iran có ảnh hưởng đáng kể đến an ninh năng lượng quốc tế và kinh tế thế giới. Iran sở hữu nhiều di sản văn hoá phong phú, với [[Danh sách di sản thế giới tại Iran|29 di sản thế giới]] được [[Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa Liên Hợp Quốc|UNESCO]] công nhận tính đến năm 2026, đứng thứ 3 tại châu Á.<ref>{{Chú thích web |tiêu đề=World Heritage List |url= http://whc.unesco.org/en/list/ |nhà xuất bản=[[UNESCO]]}}</ref>

==Tên gọi==
{{Chính|Tranh cãi về tên gọi Iran}}

[[Tập tin:Mappa di Eratostene.jpg|thế=|trái|nhỏ|200x200px|Thời xưa, những cái tên Ariana và Persis đã được sử dụng để miêu tả vùng, như được thể hiện trong bản đồ thế giới này của [[Eratosthenes]] (khoảng năm 200 TCN)]]
Ở thời [[Nhà Achaemenes|Achaemenid]] [[người Ba Tư]] gọi đất nước của họ là ''Pārsa'', tên theo [[Ngôn ngữ Ba Tư cổ|tiếng Ba Tư cổ]] có nghĩa họ hàng của [[Cyrus Đại đế]]. Thời [[Nhà Sassanid|Sassanid]], họ gọi nó là ''Iran'', có nghĩa "Vùng đất của những người [[Aryan]]". Người Hy Lạp gọi nước này là ''Persis''; chuyển sang tiếng Latin thành ''[[Đế chế Persian|Persia]]'', cái tên được sử dụng rộng rãi ở Phương Tây.<ref name="bartleby">{{Chú thích web| url=http://www.bartleby.com/61/99/A0449900.html|tiêu đề="Aryan"| first=Bartleby.com|last=American Heritage Dictionary (Fourth Edition)|ngày truy cập=14 tháng 4 năm 2006}}</ref><ref name=nvtc>{{Chú thích web|url=http://www.nvtc.gov/lotw/months/february/indoIranianBranch.html|tiêu đề="The Indo-Iranian Branch of the Indo-European Language Family"|first=Government of the U.S.A.|last=National Virtual Translation Center|ngày truy cập=14 tháng 4 năm 2006|url lưu trữ=https://web.archive.org/web/20061001083223/http://www.bartleby.com/61/99/A0449900.html|ngày lưu trữ=2006-10-01|url-status=live}}</ref><ref name=wisconsin>{{Chú thích web|url=http://imp.lss.wisc.edu/~aoliai/languagepage/iranianlanguages.htm|tiêu đề="Iranian Languages"|first=University of Wisconsin|last=Department of Languages and Cultures of Asia|ngày truy cập=14 tháng 4 năm 2006|url lưu trữ=https://web.archive.org/web/20060619072948/http://imp.lss.wisc.edu/~aoliai/languagepage/iranianlanguages.htm|ngày lưu trữ=2006-06-19|url-status=dead}}</ref>

Ở thời hiện đại, đã có [[tranh cãi về cách đặt tên Iran|sự tranh cãi về nguồn gốc các tên gọi]] của thực thể – ''Iran'' và ''Persia'' (Ba Tư). Ngày [[21 tháng 3]] năm [[1935]], [[Reza Shah|Reza Shah Pahlavi]] đưa ra một nghị định yêu cầu các phái đoàn nước ngoài phải sử dụng thuật ngữ ''Iran'' trong các văn bản ngoại giao. Sau khi các học giả lên tiếng phản đối, [[Mohammad Reza Pahlavi]] thông báo năm 1959 rằng cả hai cái tên Persia (Ba Tư) và Iran đều có giá trị và có thể sử dụng thay thế lẫn nhau. Cuộc [[Cách mạng Hồi giáo|Cách mạng năm 1979]] dẫn tới việc thành lập nhà nước [[thần quyền]] ''[[Cộng hòa Hồi giáo|Cộng hòa Hồi giáo Iran]]''. Tuy nhiên, [[danh từ]] Persia và [[tính từ]] Persian vẫn được sử dụng thường xuyên.

Hiện nay, tại xứ này người Ba Tư (Persia) chỉ chiếm khoảng 51% dân số. Danh từ Iran (tộc Âu Ấn) bao gồm người Ba Tư và thêm vài dân tộc khác như [[Kurd]], Baloch,... chỉ định được khoảng 70% dân số nên được nhiều người trong xứ thích dùng hơn.

==Lịch sử==
{{Chính|Lịch sử Iran}}

[[Tập tin:Achaemenid Empire cylindrical projection.jpg|trái|nhỏ|200x200px|Cương vực Đế quốc Achaemenes thời điểm cực thịnh, dưới triều [[Darius I]] và [[Xerxes I]]]]
Iran đã là nơi sinh sống của [[loài người|con người]] từ thời [[thời tiền sử|tiền sử]] và những khám phá gần đây bắt đầu cho thấy những dấu tích về các nền văn hóa thời kỳ sớm ở Iran, hàng thế kỷ trước khi những nền văn minh sớm nhất bắt đầu xuất hiện ở gần [[Lưỡng Hà]].<ref name="Iranian pottery in the Oriental Institute">{{Chú thích web|url=http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/VOL/NN_SUM94/NN_Sum94.html|tiêu đề="Iranian Pottery"|nơi xuất bản=University of Chicago Oriental Institute|ngày truy cập=ngày 29 tháng 4 năm 2006|url lưu trữ=https://web.archive.org/web/20060921062100/http://oi.uchicago.edu/OI/MUS/VOL/NN_SUM94/NN_Sum94.html|ngày lưu trữ=2006-09-21|url-status=dead}}</ref> Sử ghi chép của Ba Tư (Iran) bắt đầu từ khoảng năm 3200 TCN ở nền văn minh [[Tiền-Elamite]] và tiếp tục với sự xuất hiện của người [[Aryan]] và sự thành lập [[Người Media|Triều đại Medes]], tiếp đó là [[Nhà Achaemenes|Đế chế Achaemenid]] năm 546 TCN. [[Alexandros Đại đế]] đã chinh phạt Ba Tư năm 331 TCN, hai triều đại tiếp sau [[Người Parthia|Parthia]] và [[Nhà Sassanid|Sassanid]] cùng với [[Nhà Achaemenes|Achaemenid]] là những Đế chế tiền Hồi giáo vĩ đại nhất của Ba Tư.

Sau cuộc [[chinh phục Ba Tư của Hồi giáo]], nước này trở thành trung tâm [[Thời đại Hoàng kim Hồi giáo]], đặc biệt ở thế kỷ thứ IX và thế kỷ thứ XI. [[Thời kỳ Trung Đại]] là thời gian diễn ra nhiều sự kiện lớn trong vùng. Từ năm 1220, Ba Tư bị [[Đế quốc Mông Cổ]] dưới quyền [[Thành Cát Tư Hãn]], tiếp đó là [[Timur Lenk|Timur]] xâm chiếm. Quốc gia [[Hồi giáo Shi'a]] Ba Tư đầu tiên được thành lập năm 1501 dưới [[Nhà Safavid|Triều đại Safavid]]. Ba Tư dần trở thành nơi tranh giành của các cường quốc thuộc địa như [[Đế quốc Nga]] và [[Đế quốc Anh|Đế chế Anh]].

=== Thế kỷ 20 ===
Cùng với sự trỗi dậy của [[chủ nghĩa cộng sản]] và quá trình [[hiện đại hoá]] ở cuối thế kỷ XIX, mong ước thay đổi dẫn tới cuộc [[Cách mạng Hiến pháp Ba Tư]] năm 1905–1911. Năm 1921, [[Reza Shah]] Pahlavi tiến hành một cuộc [[đảo chính]] lật đổ [[Triều đình Qajar]]. Là người ủng hộ hiện đại hoá, Reza Shah đưa ra các kế hoạch phát triển [[công nghiệp]], xây dựng [[giao thông đường sắt|đường sắt]], và thành lập một hệ thống [[giáo dục]] quốc gia, nhưng sự cầm quyền độc tài của ông khiến nhiều người Iran bất mãn.

Trong [[Chiến tranh thế giới thứ hai]], [[Cuộc xâm chiếm Iran của Anh-Xô|Anh và Liên Xô xâm chiếm Iran]] từ 25 tháng 8 đến 17 tháng 9 năm 1941, chủ yếu để bảo vệ các giếng dầu của Iran và hành lang hậu cần của họ. [[Khối Đồng Minh thời Chiến tranh thế giới thứ hai|Khối Đồng Minh]] buộc Shah phải nhường ngôi cho con trai, [[Mohammad Reza Pahlavi]], người họ hy vọng sẽ ủng hộ phe Đồng Minh hơn. Năm 1953, sau vụ [[quốc hữu hóa]] [[Công ty dầu mỏ Anh-Iran]], [[Thủ tướng Iran|Thủ tướng]] [[Mohammad Mosaddegh|Mohammed Mossadegh]] tìm cách thuyết phục Shah rời khỏi Iran. Shah từ chối và cách chức vị Mossadegh nhưng không chấp nhận rời bỏ chức vụ, và khi ông ta rõ ràng bộc lộ ý định chiến đấu, Shah buộc phải sử dụng tới kế hoạch mà Anh/Mỹ đã trù tính trước cho ông, đôi khi kế hoạch cũng được gọi là "[[Chiến dịch Ajax]]", bay tới Baghdad rồi từ đó sang Rome, Italy.
[[Tập tin:Mohammad Pahlavi Coronation (cropped version).jpg|nhỏ|200x200px|[[Mohammad Reza Pahlavi]] và Hoàng thất trong lễ đăng quang [[Shah]] Iran vào năm 1967.]]
Nhiều vụ phản kháng đông đảo nổ ra khắp nước. Những người ủng hộ và phản đối chế độ quân chủ đụng độ với nhau trên đường phố, khiến 300 người thiệt mạng. Quân đội can thiệp, xe tăng của những sư đoàn ủng hộ Shah bắn vào thủ đô và máy bay ném bom vào dinh Thủ tướng. Mossadegh đầu hàng và bị bắt ngày 19 tháng 8 năm 1953. Mossadegh bị xét xử tội phản quốc và bị kết án ba năm tù.

Triều đình Shah được tái lập, quyền lực được Anh và Mỹ trao vào tay Shah [[Mohammad Reza Pahlavi]]. Ông này ngày càng trở nên [[độc tài]], đặc biệt vào cuối thập kỷ 1970. Với sự ủng hộ mạnh mẽ từ phía Anh và Mỹ, triều đình Shah từ chối tiếp tục hiện đại hóa các ngành công nghiệp Iran, nhưng lại đàn áp phe đối lập trong tầng lớp tăng lữ [[Hồi giáo Shia]] và những người ủng hộ dân chủ.

=== Cách mạng Hồi giáo ===
Thập niên 1970, [[Ruhollah Khomeini]] chiếm được cảm tình của đa số dân Iran. Những người Hồi giáo, cộng sản và những người theo chủ nghĩa tự do tiến hành cuộc [[Cách mạng Hồi giáo]] năm 1979, triều đình Shah bỏ chạy khỏi đất nước, sau đó Khomeini lên nắm quyền lực. Cuộc [[Trưng cầu ý dân về Cộng hòa Hồi giáo Iran 1979|trưng cầu ý dân vào tháng 3 năm 1979]] thành lập một nhà nước cộng hòa Hồi giáo theo [[Sharia|luật Hồi giáo]] và hiến pháp mới được ban hành trong [[Trưng cầu ý dân về hiến pháp Iran 1979|cuộc trưng cầu ý dân vào tháng 12 năm 1979]]. Chính phủ đả kích phương Tây, nhất là Hoa Kỳ vì đã ủng hộ [[Shah]]. Quan hệ với phương Tây trở nên đặc biệt căng thẳng sau khi các sinh viên Iran [[Khủng hoảng con tin Iran|bắt giữ các nhân viên Đại sứ quán Mỹ]]. Sau này, Iran tìm cách xuất khẩu cuộc cách mạng ra nước ngoài, ủng hộ các nhóm quân sự chống phương Tây như nhóm [[Hezbollah]] ở [[Liban]]. Từ năm 1980 đến năm 1988, Iran và [[Iraq]] lao vào một cuộc chiến đẫm máu [[Chiến tranh Iran – Iraq|Chiến tranh Iran - Iraq]].

Ngày nay cuộc đấu tranh giữa những người theo đường lối cải cách và bảo thủ vẫn đang diễn ra thông qua các cuộc bầu cử chính trị, và là vấn đề trung tâm trong cuộc bầu cử tổng thống Iran 2005, kết quả [[Mahmud Ahmadinezhad|Mahmoud Ahmadinejad]] thắng cử. Kết quả bầu cử đã bị tranh cãi rộng rãi, và dẫn đến các cuộc biểu tình rộng khắp, cả ở Iran và các thành phố lớn bên ngoài đất nước, tạo ra Cách mạng Xanh Iran.

[[Hassan Rouhani]] được bầu làm tổng thống vào ngày 15 tháng 6 năm 2013, sau khi đánh bại Mohammad Bagher Ghalibaf và bốn ứng cử viên khác. Chiến thắng của Rouhani đã cải thiện tương đối mối quan hệ của Iran với các quốc gia khác trong khu vực.

Một loạt các cuộc biểu tình xảy ra trên khắp Iran trong suốt hai năm 2017 và 2018. Ban đầu, các cuộc biểu tình được tổ chức nhằm phản đối giá cả sinh hoạt đắt đỏ, nhưng sau đó đã phát triển thành nhiều yêu cầu chính trị sâu rộng. Một số nhà phân tích cho rằng tình hình kinh tế vô cùng khó khăn là nguyên nhân thực sự của các cuộc biểu tình. Một số người khác khẳng định sự không hài lòng với nền độc tài thần quyền của Cộng hòa Hồi giáo Iran và mưu cầu về một nền dân chủ là nguyên nhân của tình trạng bất ổn.

Tháng 12 năm 2019, một loạt các cuộc biểu tình dân sự xảy ra ở nhiều thành phố trên khắp Iran, nhưng sau đó đã mở rộng để phản đối [[Chính phủ Cộng hòa Hồi giáo Iran|chế độ hiện tại ở Iran]] và [[Lãnh tụ Tối cao Iran|Lãnh Tụ Tối cao]] [[Ali Khamenei]].<ref name="auto1">{{Chú thích web|url=https://iranintl.com/%D8%A7%D9%8A%D8%B1%D8%A7%D9%86/%DA%AF%D8%B3%D8%AA%D8%B1%D8%B4-%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D8%B6%E2%80%8C%D9%87%D8%A7-%D8%A8%D9%87-%D8%A7%D9%81%D8%B2%D8%A7%DB%8C%D8%B4-%D9%82%DB%8C%D9%85%D8%AA-%D8%A8%D9%86%D8%B2%DB%8C%D9%86-%DB%8C%DA%A9-%D9%85%D8%B9%D8%AA%D8%B1%D8%B6-%D8%AF%D8%B1-%D8%B3%DB%8C%D8%B1%D8%AC%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D8%A7-%D8%B4%D9%84%DB%8C%DA%A9-%D9%85%D8%A7%D9%85%D9%88%D8%B1%D8%A7%D9%86-%DA%A9%D8%B4%D8%AA%D9%87-%D8%B4%D8%AF|title=گسترش اعتراض‌ها به افزایش قیمت بنزین: یک معترض در سیرجان با شلیک ماموران کشته شد|ngày=ngày 15 tháng 11 năm 2019|website=[[Iran International]]|ngôn ngữ=fa|ngày truy cập=ngày 16 tháng 11 năm 2019|archive-date=2019-11-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20191120102218/https://iranintl.com/%D8%A7%D9%8A%D8%B1%D8%A7%D9%86/%DA%AF%D8%B3%D8%AA%D8%B1%D8%B4-%D8%A7%D8%B9%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D8%B6%E2%80%8C%D9%87%D8%A7-%D8%A8%D9%87-%D8%A7%D9%81%D8%B2%D8%A7%DB%8C%D8%B4-%D9%82%DB%8C%D9%85%D8%AA-%D8%A8%D9%86%D8%B2%DB%8C%D9%86-%DB%8C%DA%A9-%D9%85%D8%B9%D8%AA%D8%B1%D8%B6-%D8%AF%D8%B1-%D8%B3%DB%8C%D8%B1%D8%AC%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D8%A7-%D8%B4%D9%84%DB%8C%DA%A9-%D9%85%D8%A7%D9%85%D9%88%D8%B1%D8%A7%D9%86-%DA%A9%D8%B4%D8%AA%D9%87-%D8%B4%D8%AF|url-status=dead}}</ref><ref name=":0">{{Chú thích báo|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-50444429|title=Protests erupt over Iran petrol rationing|date=ngày 16 tháng 11 năm 2019|access-date =ngày 16 tháng 11 năm 2019|language=en-GB}}</ref> Các cuộc biểu tình bắt đầu vào tối ngày 15 tháng 11 và trong vòng vài giờ đã lan đến 21 thành phố khi các video về cuộc biểu tình bắt đầu lan truyền trên mạng.<ref>{{Chú thích web|url=https://www.haaretz.com/middle-east-news/iran/amnesty-international-over-100-killed-in-21-cities-in-iran-protests-1.8153333|title=Amnesty International: Over 100 Killed in 21 Cities in Iran Protests|nhà xuất bản=Haaretz}}</ref><ref name="veconomist1">{{Chú thích báo|url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2019/11/17/hikes-in-the-cost-of-petrol-are-fuelling-unrest-in-iran|title=Hikes in the cost of petrol are fuelling unrest in Iran|last=|date=ngày 17 tháng 11 năm 2019|work=[[The Economist]]}}</ref><ref>{{Chú thích web|url=https://www.radiofarda.com/a/iran-protests-fuel-price-hike/30274328.html|title=افزایش قیمت بنزین؛ شهرهای مختلف ایران صحنه اعتراضات شد|website=رادیو فردا}}</ref> Hình ảnh về các cuộc biểu tình bạo lực đã được chia sẻ trên internet với các cuộc biểu tình đạt đến cấp độ quốc tế.<ref>{{Chú thích báo|url=https://www.nytimes.com/2019/11/19/world/middleeast/iran-protests.html|title=Iran's 'Iron Fist': Rights Group Says More Than 100 Protesters Are Dead|last=Fassihi|first=Farnaz|date = ngày 19 tháng 11 năm 2019 |work=The New York Times|access-date = ngày 21 tháng 11 năm 2019 |language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> Để ngăn chặn việc chia sẻ thông tin liên quan đến các cuộc biểu tình và cái chết của hàng trăm người biểu tình trên các nền tảng truyền thông xã hội, chính phủ đã chặn Internet trên toàn quốc, dẫn đến mất hoàn toàn kết nối Internet gần như toàn bộ khoảng sáu ngày.<ref>{{chú thích web | url = https://netblocks.org/reports/internet-disrupted-in-iran-amid-fuel-protests-in-multiple-cities-pA25L18b | tiêu đề = Internet disrupted in Iran amid fuel protests in multiple cities - NetBlocks | author = | ngày = | ngày truy cập = 7 tháng 12 năm 2019 | nơi xuất bản = NetBlocks | ngôn ngữ = }}</ref><ref>{{Chú thích web|url=https://twitter.com/netblocks/status/1198215946286055424|title=Confirmed: Internet access is being restored in #Iran after a weeklong internet shutdown amid widespread protests; real-time network data show national connectivity now up to 64% of normal levels as of shutdown hour 163 #IranProtests #Internet4Iran|tác giả=NetBlocks.org|ngày=2019-11-23|website=@netblocks|ngôn ngữ=en|ngày truy cập=2019-11-24}}</ref> Dựa trên tường thuật của Tổ chức Ân xá Quốc tế và [[Đài phát thanh Farda]], loạt cuộc biểu tình này có thể là bạo lực và nghiêm trọng nhất kể từ [[Cách mạng Hồi giáo|Cách mạng Iran]] năm 1979.<ref>{{Chú thích web|url=https://www.amnesty.org/en/latest/news/2019/11/iran-more-than-100-protesters-believed-to-be-killed-as-top-officials-give-green-light-to-crush-protests/|title=Iranian security forces are using lethal force to crush protests|website=www.amnesty.org|ngôn ngữ=en|ngày truy cập=2019-11-21}}</ref>
Chính phủ đã giết hại khoảng 1.500 công dân Iran tham gia cuộc biểu tình.<ref>{{chú thích web |last1=Lipin |first1=Michael |title=US Confirms Report Citing Iran Officials as Saying 1,500 Killed in Protests |url=https://www.voanews.com/middle-east/voa-news-iran/us-confirms-report-citing-iran-officials-saying-1500-killed-protests |website=VOA |access-date =ngày 1 tháng 1 năm 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191224132931/https://www.voanews.com/middle-east/voa-news-iran/us-confirms-report-citing-iran-officials-saying-1500-killed-protests |archive-date=ngày 24 tháng 12 năm 2019 |url-status=live }}</ref><ref>{{chú thích báo|url=https://www.reuters.com/article/us-iran-protests-usa/u-s-says-iran-may-have-killed-more-than-1000-in-recent-protests-idUSKBN1Y926W?feedType=RSS&feedName=worldNews|title=U.S. says Iran may have killed more than 1,000 in recent protests|date = ngày 5 tháng 12 năm 2019 |access-date = ngày 5 tháng 12 năm 2019 |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20191218153250/https://www.reuters.com/article/us-iran-protests-usa/u-s-says-iran-may-have-killed-more-than-1000-in-recent-protests-idUSKBN1Y926W?feedType=RSS&feedName=worldNews|archive-date=ngày 18 tháng 12 năm 2019|url-status=live}}</ref><ref>{{chú thích báo|url=https://en.radiofarda.com/a/eighteen-adolescents-confirmed-killed-in-iran-protests/30307992.html|title=The Killing Of Eighteen Adolescents In Iran Protests Confirmed|date = ngày 5 tháng 12 năm 2019 |access-date = ngày 5 tháng 12 năm 2019 |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20191205141325/https://en.radiofarda.com/a/eighteen-adolescents-confirmed-killed-in-iran-protests/30307992.html|archive-date=ngày 5 tháng 12 năm 2019|url-status=live}}</ref><ref name="do whatever">{{chú thích báo|url=https://www.reuters.com/article/us-iran-protests-specialreport/special-report-irans-leader-ordered-crackdown-on-unrest-do-whatever-it-takes-to-end-it-idUSKBN1YR0QR|title=Special Report: Iran's leader ordered crackdown on unrest - 'Do whatever it takes to end it'|date = ngày 23 tháng 12 năm 2019 |access-date = ngày 23 tháng 12 năm 2019 |language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20191223095916/https://www.reuters.com/article/us-iran-protests-specialreport/special-report-irans-leader-ordered-crackdown-on-unrest-do-whatever-it-takes-to-end-it-idUSKBN1YR0QR|archive-date=ngày 23 tháng 12 năm 2019|url-status=live}}</ref> Cuộc đàn áp của chính phủ đã gây ra phản ứng dữ dội từ những người biểu tình, họ đáp trả bằng việc phá hủy 731 ngân hàng chính phủ bao gồm ngân hàng trung ương Iran, các giáo đường Hồi giáo, xé các bảng quảng cáo chống Mỹ, và áp phích và tượng của Lãnh tụ Tối cao Ali Khamenei. 50 căn cứ quân sự của chính phủ cũng bị người biểu tình tấn công.

Năm 2020, tướng [[Qasem Soleimani]] của [[Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran|Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran]] (IRGC), nhân vật quyền lực thứ hai tại Iran,<ref>{{Cite web |date=4 January 2020 |title=U.S. killing of Iran's second most powerful man risks regional conflagration |url=https://www.reuters.com/article/us-iraq-security-blast-soleimani-analysi/u-s-killing-of-irans-second-most-powerful-man-risks-regional-conflagration-idUSKBN1Z21TJ/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240418120615/https://www.reuters.com/article/us-iraq-security-blast-soleimani-analysi/u-s-killing-of-irans-second-most-powerful-man-risks-regional-conflagration-idUSKBN1Z21TJ/ |archive-date=18 April 2024 |access-date=7 May 2024 |website=[[Reuters]]}}</ref>đã bị Hoa Kỳ [[Vụ ám sát Qasem Soleimani|ám sát,]] làm gia tăng căng thẳng giữa hai nước.<ref name="Roelants">Carolien Roelants, Iran expert of ''[[NRC Handelsblad]]'', in a debate on ''[[Buitenhof (TV series)|Buitenhof]]'' on Dutch television, 5 January 2020.</ref> Iran đã trả đũa nhắm vào các căn cứ không quân của Hoa Kỳ tại Iraq, đây là cuộc tấn công bằng tên lửa đạn đạo lớn nhất từng nhắm vào người Mỹ<ref>{{Citation |title=Never-before-seen video of the attack on Al Asad Airbase |date=28 February 2021 |url=https://www.youtube.com/watch?v=lGP7hZQuTL0 |access-date=8 January 2024 |language=en |archive-date=23 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220223104408/https://www.youtube.com/watch?v=lGP7hZQuTL0 |url-status=live}}</ref>; kết quả đã khiến 110 người bị [[chấn thương sọ não]].<ref>{{Cite web |title=109 US troops diagnosed with brain injuries from Iran attack |url=https://www.aljazeera.com/news/2020/2/10/109-us-troops-diagnosed-with-brain-injuries-from-iran-attack |access-date=7 April 2024 |publisher=[[Al Jazeera]] |language=en |archive-date=7 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240407113740/https://www.aljazeera.com/news/2020/2/10/109-us-troops-diagnosed-with-brain-injuries-from-iran-attack |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=Pentagon admits 109 brain injuries in Iran attack |url=https://www.dw.com/en/109-us-service-members-were-injured-in-the-iran-missile-attack/a-52331039 |access-date=7 April 2024 |publisher=[[Deutsche Welle]] |language=en |archive-date=7 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240407113741/https://www.dw.com/en/109-us-service-members-were-injured-in-the-iran-missile-attack/a-52331039 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |last=Starr |first=Barbara |date=10 February 2020 |title=Over 100 US troops have been diagnosed with traumatic brain injuries following Iran strike |url=https://www.cnn.com/2020/02/10/politics/traumatic-brain-injuries-iran-strike/index.html |access-date=7 April 2024 |publisher=[[CNN]] |language=en |archive-date=7 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240407113740/https://www.cnn.com/2020/02/10/politics/traumatic-brain-injuries-iran-strike/index.html |url-status=live}}</ref> Ngày 8 tháng 1, IRGC đã bắn hạ [[chuyến bay 752 của Ukraine International Airlines]], khiến 176 dân thường thiệt mạng và dẫn đến các cuộc biểu tình trên toàn quốc. Một cuộc điều tra quốc tế đã buộc chính phủ Iran phải thừa nhận việc họ đã bắn hạ máy bay bằng [[tên lửa đất đối không]] sau ba ngày liên tục phủ nhận và gọi đó là "lỗi do con người".<ref>{{cite news |url=https://www.reuters.com/article/us-iran-crash/ukrainian-airplane-with-180-aboard-crashes-in-iran-fars-idUSKBN1Z70EL |title=Ukrainian airplane with 180 aboard crashes in Iran: Fars |date=8 January 2020 |work=Reuters |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200108035747/https://www.reuters.com/article/us-iran-crash/ukrainian-airplane-with-180-aboard-crashes-in-iran-fars-idUSKBN1Z70EL |archive-date=8 January 2020 |access-date=8 January 2020}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-51077788 |work=BBC |title=Demands for justice after Iran's plane admission |date=11 January 2020 |access-date=11 January 2020}}</ref>

Nhân vật theo đường lối cứng rắn [[Ebrahim Raisi]] đã thất bại trong cuộc đua tổng thống năm 2017, nhưng ông đã tái tranh cử vào năm 2021 và kế nhiệm Rouhani.<ref>{{cite news |last1=Motamedi |first1=Maziar |title=Hardliner Raisi elected Iran's new president |url=https://www.aljazeera.com/news/2021/6/19/raisi-wins-irans-presidential-election-amid-low-turnout |publisher=[[Al Jazeera]] |language=en |archive-date=1 September 2021 |access-date=2 January 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210901094359/https://www.aljazeera.com/news/2021/6/19/raisi-wins-irans-presidential-election-amid-low-turnout |url-status=live}}</ref> Trong nhiệm kỳ của Raisi, Iran đã tăng cường làm giàu [[urani]], cản trở các cuộc thanh tra quốc tế, gia nhập [[Tổ chức Hợp tác Thượng Hải]] (SCO) và [[BRICS]], ủng hộ [[Nga]] trong cuộc [[Nga xâm lược Ukraina|xâm lược Ukraine]] và khôi phục quan hệ ngoại giao với [[Ả Rập Xê Út]]. Vào tháng 4 năm 2024, cuộc không kích của Israel vào lãnh sự quán Iran tại Damascus đã giết chết một chỉ huy của IRGC.<ref>{{Cite web |title=Several killed in Israeli strike on Iranian consulate in Damascus |url=https://www.aljazeera.com/news/2024/4/1/several-killed-in-israeli-strike-on-iranian-consulate-in-damascus-reports |access-date=1 May 2024 |publisher=[[Al Jazeera]] |language=en |archive-date=30 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240430180537/https://www.aljazeera.com/news/2024/4/1/several-killed-in-israeli-strike-on-iranian-consulate-in-damascus-reports |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |date=1 April 2024 |title=Israeli strike on Iran's consulate in Syria killed 2 generals and 5 other officers, Iran says |url=https://apnews.com/article/israel-syria-airstrike-iranian-embassy-edca34c52d38c8bc57281e4ebf33b240 |access-date=1 May 2024 |website=[[AP News]] |language=en |archive-date=19 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240419075609/https://apnews.com/article/israel-syria-airstrike-iranian-embassy-edca34c52d38c8bc57281e4ebf33b240 |url-status=live}}</ref> Iran đã trả đũa bằng cách thực hiện các cuộc tấn công sử dụng [[máy bay không người lái]] (UAV), [[tên lửa hành trình]] và tên lửa đạn đạo; 9 quả tên lửa đã đánh trúng Israel.<ref>{{Cite news |author=Jack Dutton |date=15 April 2024 |title=How Iran's attack on Israel is disrupting air traffic |url=https://www.al-monitor.com/originals/2024/04/how-irans-attack-israel-disrupting-air-traffic |access-date=1 May 2024 |language=en |archive-date=1 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240501174027/https://www.al-monitor.com/originals/2024/04/how-irans-attack-israel-disrupting-air-traffic |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |last=Toossi |first=Sina |date=2 May 2024 |title=Iran Has Defined Its Red Line With Israel |url=https://foreignpolicy.com/2024/04/18/iran-has-defined-its-red-line-with-israel/ |access-date=1 May 2024 |website=Foreign Policy |language=en-US |archive-date=1 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240501174027/https://foreignpolicy.com/2024/04/18/iran-has-defined-its-red-line-with-israel/ |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news |date=14 April 2024 |title=What was in wave of Iranian attacks and how were they thwarted? |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-68811273 |access-date=1 May 2024 |language=en-GB |archive-date=14 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240414091527/https://www.bbc.com/news/world-middle-east-68811273 |url-status=live}}</ref> Đây là cuộc tấn công bằng máy bay không người lái lớn nhất trong lịch sử,,<ref>{{Cite web |title=The largest drone attack in history |url=http://iranpress.com/aliaspage/277652 |access-date=1 May 2024 |website= |language=en}}</ref> đồng thời cũng là cuộc tấn công tên lửa lớn nhất trong lịch sử Iran,<ref>{{Cite web |last=Motamedi |first=Maziar |title='True Promise': Why and how did Iran launch a historic attack on Israel? |url=https://www.aljazeera.com/news/2024/4/14/true-promise-why-and-how-did-iran-launch-a-historic-attack-on-israel |access-date=1 May 2024 |publisher=[[Al Jazeera]] |language=en |archive-date=14 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240414145020/https://www.aljazeera.com/news/2024/4/14/true-promise-why-and-how-did-iran-launch-a-historic-attack-on-israel |url-status=live}}</ref> là cuộc tấn công trực tiếp đầu tiên của nước này vào Israel <ref>{{Cite web |date=13 April 2024 |title=Iran launches first-ever direct attack on Israel |url=https://abc7ny.com/israel-gaza-live-updates-iran-launches-dozens-of-drones-in-retaliatory-strike/14656640/ |access-date=1 May 2024 |website=ABC7 New York |language=en |archive-date=1 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240501174027/https://abc7ny.com/israel-gaza-live-updates-iran-launches-dozens-of-drones-in-retaliatory-strike/14656640/ |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |date=18 April 2024 |title=How Israel could respond to Iran's drone and missile assault |url=https://www.france24.com/en/middle-east/20240418-how-israel-could-respond-to-iran-s-drone-and-missile-assault |access-date=1 May 2024 |publisher=[[France 24]] |language=en |archive-date=1 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240501174029/https://www.france24.com/en/middle-east/20240418-how-israel-could-respond-to-iran-s-drone-and-missile-assault |url-status=live}}</ref> và cũng là lần đầu tiên kể từ năm 1991 Israel bị tấn công trực tiếp bởi lực lượng của một quốc gia.<ref>{{Cite news |last=Johny |first=Stanly |date=14 April 2024 |title=By attacking Israel, Iran turns shadow war into direct conflict |url=https://www.thehindu.com/news/international/analysis-three-takeaways-from-irans-attack-on-israel/article68064678.ece |access-date=1 May 2024 |work=[[The Hindu]] |language=en-IN |issn=0971-751X |archive-date=14 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240414203401/https://www.thehindu.com/news/international/analysis-three-takeaways-from-irans-attack-on-israel/article68064678.ece |url-status=live}}</ref> Israel đã tiến hành một cuộc tấn công trả đũa khác trong cùng tháng. Vào tháng 5 năm 2024, Raisi thiệt mạng trong một vụ tai nạn trực thăng,<ref>{{cite news |title=Who died alongside Iran's President Raisi in the helicopter crash? |url=https://www.aljazeera.com/news/2024/5/20/who-died-alongside-irans-president-raisi-in-the-helicopter-crash |publisher=[[Al Jazeera]] |language=en |archive-date=19 May 2024 |access-date=2 January 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240519213002/https://apnews.com/article/helicopter-iran-raisi-crash-azerbaijan-3ef9fe5772fb06f6d9dcc371b115923f |url-status=live}}</ref> và Iran đã tổ chức bầu cử tổng thống vào tháng 6, khi đó nhân vật theo phe cải cách và là cựu Bộ trưởng Bộ Y tế là [[Masoud Pezeshkian]], đã đắc cử..<ref>{{Cite web |date=6 July 2024 |title=Masoud Pezeshkian, a heart surgeon who rose to power in parliament, now Iran's president-elect |url=https://apnews.com/article/iran-presidential-runoff-election-masoud-pezeshkian-profile-a07e9921fa8c25b1a05333e128c03916 |access-date=6 July 2024 |website=[[AP News]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last1=Fassihi |first1=Farnaz |last2=Vinograd |first2=Cassandra |date=6 July 2024 |title=Reformist Candidate Wins Iran's Presidential Election |url=https://www.nytimes.com/2024/07/05/world/middleeast/iran-election-reformist-wins.html |access-date=6 July 2024 |work=[[The New York Times]] |language=en-US |issn=0362-4331 |archive-date=6 July 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240706034614/https://www.nytimes.com/2024/07/05/world/middleeast/iran-election-reformist-wins.html |url-status=live}}</ref>
[[Tập_tin:تقدیم_پیام_پادشاه_عربستان_به_رهبر_انقلاب_07.jpg|nhỏ|Đại giáo chủ [[Ali Khamenei]] cùng Bộ trưởng Quốc phòng Ả Rập Xê Út Khalid bin Salman và Thiếu tướng Mohammad Bagheri vào ngày 17 tháng 4 năm 2025.]]
Ngày 1 tháng 10 năm 2024, Iran đã phóng 180 tên lửa đạn đạo vào Israel để trả đũa cho các vụ ám sát nhắm vào ba quan chức cấp cao của nước này là [[Ismail Haniyeh]], [[Hassan Nasrallah]] và [[Abbas Nilforoushan]]. Ngày 27 tháng 10, Israel đã tấn công các địa điểm quân sự của Iran.<ref>{{cite news |title=What we know about Israel's attack on Iran |url=https://www.bbc.com/news/articles/cgr0yvrx4qpo |work=[[BBC News]] |archive-date=27 October 2024 |access-date=31 December 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241027231243/https://www.bbc.com/news/articles/cgr0yvrx4qpo |url-status=live}}</ref> Vào tháng 5 năm 2025, chính phủ Iran đã ra lệnh trục xuất hàng loạt khoảng 4 triệu người di cư và tị nạn Afghanistan đang sinh sống tại nước này.<ref>{{cite news |title=Iran tells millions of Afghans to leave or face arrest on day of deadline |url=https://www.aljazeera.com/news/2025/7/6/iran-tells-millions-of-afghans-to-leave-or-face-arrest-on-day-of-deadline |publisher=Al Jazeera |date=6 July 2025}}</ref>

Sự suy yếu của các đồng minh và lực lượng ủy nhiệm chủ chốt của Iran kể từ năm 2023 đã khiến chính phủ Iran rơi vào thế suy yếu và bị cô lập.<ref>{{Cite news |title=Iran's leader hopes America can save his faltering regime |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2025/05/01/irans-leader-hopes-america-can-save-his-faltering-regime |access-date=25 May 2025 |newspaper=[[The Economist]] |issn=0013-0613}}</ref><ref>{{Cite web |date=9 December 2024 |title=Iran in a 'position of unprecedented weakness' after the fall of Assad in Syria |url=https://www.france24.com/en/middle-east/20241209-iran-position-unprecedented-weakness-after-fall-of-assad-syria-proxies-hezbollah-middle-east |access-date=25 May 2025 |publisher=[[France 24]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=6 March 2025 |title=The fall of Assad has exposed the extent of the damage to Iran's axis of resistance |url=https://www.chathamhouse.org/2024/12/fall-assad-has-exposed-extent-damage-irans-axis-resistance |access-date=25 May 2025 |website=Chatham House |language=en}}</ref> Đầu năm 2025, Iran đã nhanh chóng thúc đẩy chương trình hạt nhân của mình.<ref>{{Cite news |last=Barnes |first=Joe |date=31 January 2025 |title=Iran 'secretly building nuclear missiles that can hit Europe' |url=https://www.telegraph.co.uk/world-news/2025/01/31/iran-nuclear-warhead-europe-revolutionary-guard-north-korea/ |access-date=28 April 2025 |work=The Telegraph |language=en-GB |issn=0307-1235}}</ref> 

Ngày 13 tháng 6 năm 2025, Israel đã tiến hành các cuộc không kích trên khắp Iran, nhắm vào các cơ sở hạt nhân và giết chết nhiều thành viên cấp cao trong giới lãnh đạo quân sự của Iran.<ref>{{Cite news |last1=Shotter |first1=James |last2=Sevastopulo |first2=Demetri |last3=England |first3=Andrew |last4=Bozorgmehr |first4=Najmeh |date=13 June 2025 |title=Israel launches air strikes against Iran commanders and nuclear sites |url=https://www.ft.com/content/46b1a363-c805-4800-abbf-6b47b9602ef2 |access-date=13 June 2025 |work=Financial Times}}</ref><ref>{{Cite news |last1=Fassihi |first1=Farnaz |last2=Nauman |first2=Qasim |last3=Boxerman |first3=Aaron |last4=Kingsley |first4=Patrick |last5=Bergman |first5=Ronen |date=13 June 2025 |title=Israel Strikes Iran's Nuclear Program, Killing Top Military Officials: Live Updates |url=https://www.nytimes.com/live/2025/06/12/world/israel-iran-us-nuclear |access-date=13 June 2025 |work=[[The New York Times]] |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref>  Iran đã trả đũa bằng các cuộc tấn công tên lửa vào Israel, và sự thù địch đã dẫn đến một [[Chiến tranh Iran – Israel|cuộc xung đột trực tiếp ngắn ngủi]] giữa hai quốc gia. Ngày 22 tháng 6, Hoa Kỳ đã tấn công các cơ sở hạt nhân của Iran tại [[Fordow]], [[Natanz]] và [[Isfahan]];<ref>{{Cite news |date=22 June 2025 |title=Trump says US has attacked three nuclear sites in Iran |url=https://www.theguardian.com/world/2025/jun/21/trump-us-nuclear-strikes-iran |access-date=22 June 2025 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> kết quả là Iran đã tấn công các căn cứ của Hoa Kỳ tại [[Qatar]]. Ngày 24 tháng 6, Israel và Iran đã đồng ý ngừng bắn.<ref>{{Cite news |date=23 June 2025 |title=Trump says Iran and Israel agree to a ceasefire |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/trump-says-iran-israel-agree-ceasefire-2025-06-23/ |access-date=23 June 2025 |work=[[Reuters]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://apnews.com/article/trump-iran-israel-ceasefire-agreement-terms-b5fc5cc8a8c32b4899646130b496798a |title=A whirlwind 48 hours: How Trump's Israel-Iran ceasefire agreement came together |date=24 June 2025 |website=AP News}}</ref>

Kể từ ngày 28 tháng 12 năm 2025, Iran đã trải qua [[Biểu tình Iran 2025–2026|các cuộc biểu tình quy mô lớn]] tại nhiều thành phố kêu gọi lật đổ chế độ Cộng hòa Hồi giáo, cuộc biểu tình này bùng phát do sự bất mãn của người dân trước cuộc khủng hoảng kinh tế đang diễn ra.<ref name=":11">{{Cite news |last1=Parent |first1=Deepa |last2=Christou |first2=William |date=31 December 2025 |title='We want the mullahs gone': economic crisis sparks biggest protests in Iran since 2022 |url=https://www.theguardian.com/world/2025/dec/31/we-want-the-mullahs-gone-economic-crisis-sparks-biggest-protests-in-iran-since-2022 |access-date=1 January 2026 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> Tính đến ngày 10 tháng 1 năm 2026, ''Iran International'' ước tính rằng có ít nhất 2.000 người biểu tình đã thiệt mạng chỉ trong vòng 48 giờ trước đó, trong khi internet thì bị phong tỏa, còn lực lượng an ninh chính phủ leo thang trong việc sử dụng vũ lực gây chết người để chống lại người biểu tình Iran trên toàn quốc.<ref name="2000killed">{{cite news |date=10 January 2026 |title=Mass killings reported as security forces use live fire on Iran protesters |url=https://www.iranintl.com/en/202601103903 |access-date=10 January 2026 |publisher=Iran International}}</ref><ref>{{cite web |last=Sparks |first=John |date=9 January 2026 |title=Iran's leaders facing most serious threat since 1979 revolution |url=https://news.sky.com/story/irans-leaders-facing-most-serious-threat-since-1979-revolution-13492604 |access-date=9 January 2026 |website=Sky News |language=en}}</ref>

Vào ngày 1 tháng 3 năm 2026, lãnh tụ tối cao của Iran [[Ali Khamenei]] bị ám sát. Đây là lúc cuộc [[chiến tranh Iran 2026]] vừa bắt đầu.<ref>{{Chú thích web |last=tử |first=Báo Nhân Dân điện |date=2026-03-04 |title=Xung đột Trung Đông: Iran tổ chức quốc tang Đại giáo chủ A. Khamenei |url=https://nhandan.vn/xung-dot-trung-dong-iran-to-chuc-quoc-tang-dai-giao-chu-a-khamenei-post946276.html |access-date=2026-03-04 |website=Báo Nhân Dân điện tử |language=vi}}</ref>

Thành phố Piranshahr là nền văn minh lâu đời nhất của Iran với lịch sử 8000 năm.<ref>{{Chú thích web |url=https://persiadigest.com/Piranshahrs-8000-year-old-artifacts-unearthed |ngày truy cập=2019-10-16 |tựa đề=Bản sao đã lưu trữ |archive-date = ngày 21 tháng 2 năm 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190221224042/https://persiadigest.com/Piranshahrs-8000-year-old-artifacts-unearthed |url-status=dead }}</ref><ref>{{chú thích web | url = https://nation.com.pk/08-Jan-2019/8-000-years-old-artifacts-unearthed-in-iran | tiêu đề = 8,000 years old artifacts unearthed in Iran | author =  | ngày =  | ngày truy cập = 1 tháng 9 năm 2024 | nơi xuất bản = The Nation | ngôn ngữ = }}</ref><ref>{{Chú thích web |url=https://pk.shafaqna.com/EN/AL/15972 |ngày truy cập=2019-10-16 |tựa đề=Bản sao đã lưu trữ |archive-date=2019-02-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190221165701/https://pk.shafaqna.com/EN/AL/15972 |url-status=dead }}</ref><ref>{{chú thích web | url = https://newspakistan.tv/8000-years-old-artifacts-unearthed-in-iran/ | tiêu đề = 8,000 years old artifacts unearthed in Iran - Home - News Pakistan TV | author =  | ngày =  | ngày truy cập = 1 tháng 9 năm 2024 | nơi xuất bản = Home - News Pakistan TV | ngôn ngữ =  | ngày lưu trữ = 2019-02-22 | archive-url = https://web.archive.org/web/20190222170355/https://newspakistan.tv/8000-years-old-artifacts-unearthed-in-iran/ | url-status = dead }}</ref>

==Địa lý==
{{Chính|Địa lý Iran}}
[[Tập tin:Damavand3.jpg|nhỏ|trái|200px|[[Núi Damavand]] là núi cao nhất tại Iran]]
Iran có chung biên giới với [[Azerbaijan]] (chiều dài: 432&nbsp;km / 268 dặm) và [[Armenia]] (35&nbsp;km / 22 dặm) ở phía tây bắc, với [[Biển Caspi]]a ở phía bắc, [[Turkmenistan]] (992&nbsp;km / 616 dặm) ở phía đông bắc, [[Pakistan]] (909&nbsp;km / 565 dặm) và [[Afghanistan]] (936&nbsp;km / 582 dặm) ở phía đông, [[Thổ Nhĩ Kỳ]] (499&nbsp;km / 310 dặm) và [[Iraq]] (1.458&nbsp;km / 906 dặm) ở phía tây, và cuối cùng giáp với [[Vịnh Ba Tư|Vịnh Péc xích]] và [[Vịnh Oman]] ở phía nam. Diện tích lãnh thổ Iran 1.648.000 [[kilômét vuông|km²]] ≈ 636.300 [[dặm vuông Anh|dặm vuông]] (Đất liền: 1.636.000&nbsp;km² ≈631.663&nbsp;mi², Nước: 12.000&nbsp;km² ≈ 4.633&nbsp;mi²), gần tương đương [[Alaska]].

Lãnh thổ Iran phần lớn là các [[dãy núi]] lởm chởm chia tách các [[lưu vực]] và [[cao nguyên]]. Khu vực đông dân cư ở phía tây cũng là vùng nhiều đồi núi nhất với các dãy [[Núi Caucasus|Caucasus]], [[Núi Zagros|Zagros]] và Núi [[Alborz]]—trên núi Alborz có điểm cao nhất Iran, [[Chỏm Damavand]] cao 5.604 [[mét|m]] (18.386 [[foot|ft]]). Vùng phía đông phần lớn là các lưu vực [[hoang mạc|sa mạc]] không có người ở như vùng nhiễm mặn [[Dasht-e Kavir]], và một số [[hồ nước mặn|hồ muối]].

Những [[đồng bằng]] lớn duy nhất nằm dọc theo [[Biển Caspi]]a và phía bắc [[Vịnh Ba Tư]], nơi biên giới Iran chạy tới cửa sông [[Arvand]] (''[[Shatt al-Arab]]''). Những đồng bằng nhỏ, đứt quãng nằm dọc theo phần bờ biển còn lại của Vịnh Péc xích, [[Eo Hormuz]] và [[Biển Oman]].

=== Khí hậu ===
[[File:Koppen-Geiger_Map_IRN_present.svg|liên_kết=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Koppen-Geiger_Map_IRN_present.svg|nhỏ|[[Phân loại khí hậu Köppen]] của Iran]]
[[Khí hậu]] Iran phần lớn [[khô cằn]] hay [[bán khô cằn]] cho tới [[cận nhiệt đới]] ở dọc bờ biển Caspia. Ở rìa phía bắc đất nước (đồng bằng ven biển Caspia) nhiệt độ hầu như ở dưới không và khí hậu ẩm ướt quanh năm. Nhiệt độ mùa hè hiếm khi vượt quá 29°[[Độ Celsius|C]] (84°[[Độ Fahrenheit|F]]). Lượng mưa hàng năm đạt 680 [[mm]] (26 [[inch|in]]) ở vùng phía đông đồng bằng và hơn 1.700&nbsp;mm (75&nbsp;in) ở phía tây. Về phía tây, những khu dân cư tại các lưu vực núi Zagros thường có nhiệt độ thấp, khí hậu khắc nghiệt, tuyết rơi dày. Các lưu vực phía đông và trung tâm cũng có khí hậu khô cằn, lượng mưa chưa tới 200&nbsp;mm (8&nbsp;in) và có xen kẽ các sa mạc. Nhiệt độ trung bình mùa hè vượt quá 38&nbsp;°C (100&nbsp;°F). Các đồng bằng ven biển Vịnh Péc xích và Vịnh Oman ở phía nam Iran có mùa đông dịu, mùa hè rất nóng và ẩm. Lượng mưa hàng năm từ 135 đến 355&nbsp;mm (6 to 14 in).

== Chính trị ==
{{Chính|Chính trị Iran|Hệ thống tòa án Iran}}

=== Hành pháp ===
{{multiple image
| align = left
| direction = horizontal
| caption_align = center
| image1 = Mojtaba_Khamenei_2019.jpg
| width1 = 128
| caption1 = [[Mojtaba Khamenei]]<br /><small> [[Lãnh tụ Tối cao Iran]]</small>
| image2 = Masoud Pezeshkian 2024 (cropped) (2).jpg
| width2 = 128
| caption2 = [[Masoud Pezeshkian]]<br /><small>[[Tổng thống Iran]]</small>
| width = 
}}
Hệ thống chính trị Iran dựa trên [[Hiến pháp]] năm 1979. Chế độ ở Iran được đánh già là một chế độ phi dân chủ,<ref>{{chú thích web|url=http://pages.eiu.com/rs/753-RIQ-438/images/Democracy_Index_2017.pdf|title=Democracy Index 2017: Free Speech Under Attack|last=|first=|date=ngày 30 tháng 1 năm 2018|website=www.eiu.com|access-date=ngày 24 tháng 2 năm 2018|archive-date=2018-02-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20180218215442/http://pages.eiu.com/rs/753-RIQ-438/images/Democracy_Index_2017.pdf|url-status=dead}}</ref><ref>{{chú thích web|url=http://www.worldaffairsjournal.org/blog/michael-j-totten/no-iran-not-democracy|access-date =ngày 3 tháng 5 năm 2018|publisher=World Affairs Institute|last=Totten|first=Michael J.|authorlink=Michael Totten|date=ngày 16 tháng 2 năm 2016|title=No, Iran is Not a Democracy|work=Dispatches|url-status=bot: unknown|archive-url=https://web.archive.org/web/20180504005559/http://www.worldaffairsjournal.org/blog/michael-j-totten/no-iran-not-democracy|archive-date=ngày 4 tháng 5 năm 2018}}</ref> thường xuyên đàn áp những người chỉ trích chính phủ, lãnh tụ tối cao và hạn chế nghiêm ngặt sự tham gia của các ứng cử viên trong các cuộc bầu cử cũng như các hình thức hoạt động chính trị khác. Tình hình nữ quyền ở Iran được mô tả là vô cùng tồi tệ<ref>{{chú thích web |last1=Schmidt |first1=Patrick |title=Iran's Election Procedures |url=https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/view/irans-election-procedures |website=The Washington Institute |access-date =ngày 30 tháng 9 năm 2018}}</ref><ref>{{chú thích web |last1=Bezhan |first1=Frud |title=Explainer: Iran's Process For Vetting Presidential Candidates |url=https://www.rferl.org/a/explainer-iran-candidate-vetting-process/24992823.html |website=Radio Free Europe/Radio Liberty |access-date =ngày 30 tháng 9 năm 2018}}</ref> và quyền trẻ em bị vi phạm nghiêm trọng, với nhiều tội phạm trẻ em bị xử tử ở Iran hơn bất kỳ nước nào khác trên thế giới.<ref>{{chú thích web|title=Iran: Three Child Offenders Executed|date=2018|publisher=Human Rights Watch|url=https://www.hrw.org/news/2018/02/07/iran-three-child-offenders-executed}}</ref><ref>{{chú thích web|title=Iran|work=Freedom in the World 2017|author=Freedom House|date=2017|publisher=Freedom House|access-date=ngày 25 tháng 5 năm 2017|url=https://freedomhouse.org/report/freedom-world/2017/iran|quote=The Islamic Republic of Iran holds elections regularly, but they fall short of democratic standards due to the role of the hard-line Guardian Council, which disqualifies all candidates deemed insufficiently loyal to the clerical establishment. Ultimate power rests in the hands of the country's [[Supreme Leader of Iran|supreme leader]], Ayatollah [[Ali Khamenei]], and the unelected institutions under his control. Human rights abuses continued unabated in 2016, with the authorities carrying out Iran's largest mass execution in years and launching a renewed crackdown on women's rights activists. The regime maintained restrictions on freedom of expression, both offline and online, and made further arrests of journalists, bloggers, labor union activists, and dual nationals visiting the country, with some facing heavy prison sentences. Hard-liners in control of powerful institutions, including the judiciary and the Islamic Revolutionary Guard Corps (IRGC), were behind many of the year's abuses. There were no indications that President Hassan Rouhani, a self-proclaimed moderate seeking reelection in 2017, was willing or able to push back against repressive forces and deliver the greater social freedoms he had promised. Opposition leaders Mir Hossein Mousavi, his wife Zahra Rahnavard, and reformist cleric Mehdi Karroubi remained under house arrest for a sixth year without being formally charged or put on trial. As in 2015, the media were barred from quoting or reporting on former president Mohammad Khatami, another important reformist figure.|archive-date=2017-05-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20170517002547/https://freedomhouse.org/report/freedom-world/2017/iran|url-status=dead}}</ref> Hoạt động tình dục cùng giới bị cấm và có thể bị phạt tử hình.<ref>{{chú thích báo |first=Daniel |last=Avery |title=71 Countries Where Homosexuality is Illegal |url=https://www.newsweek.com/73-countries-where-its-illegal-be-gay-1385974 |work=Newsweek |date=ngày 4 tháng 4 năm 2019}}</ref><ref>{{chú thích báo |title=Iran defends execution of gay people |url=https://www.dw.com/en/iran-defends-execution-of-gay-people/a-49144899 |work=Deutsche Welle |date=ngày 12 tháng 6 năm 2019}}</ref> Từ thập niên 2000, Iran bị áp các lệnh trừng phạt quốc tế vì chương trình hạt nhân của Iran.

[[Lãnh tụ Tối cao Iran|Lãnh tụ Tối cao]] chịu trách nhiệm hoạch định và giám sát "các chính sách chung của Nhà nước Cộng hòa Hồi giáo Iran". Lãnh tụ tối cao là tổng tư lệnh các lực lượng vũ trang, kiểm soát tình báo quân đội và các hoạt động an ninh; và có độc quyền tuyên chiến. Lãnh tụ tối cao bổ nhiệm bổ nhiệm các lãnh đạo tư pháp, mạng lưới phát thanh, truyền hình nhà nước, chỉ huy cảnh sát và các lực lượng quân đội cùng sáu trong số 12 thành viên [[Hội đồng Giám hộ Iran|Hội đồng Giám hộ]]. [[Hội đồng Chuyên gia]] bầu và bãi nhiệm Lãnh tụ Tối cao.<ref name="loc">{{Chú thích web|url=http://countrystudies.us/iran/81.htm|tiêu đề="Iran - The Constitution"| first=Library of Congress|last=Federal Research Division|ngày truy cập=14 tháng 4 năm 2006}}</ref> Hội đồng Chuyên gia chịu trách nhiệm giám sát Lãnh tụ tối cao thi hành các trách nhiệm theo pháp luật.

[[Tổng thống Iran|Tổng thống]] là [[người đứng đầu chính phủ]] chức danh cao thứ hai sau Lãnh tụ Tối cao. Tổng thống được bầu theo [[phổ thông đầu phiếu]] với nhiệm kỳ bốn năm. Ứng cử viên tổng thống phải được [[Hội đồng Giám hộ Iran|Hội đồng Giám hộ]] phê duyệt. Tổng thống có nhiệm vụ thi hành Hiến pháp và thực hiện quyền hành pháp, trừ những việc liên quan trực tiếp tới Lãnh tụ Tối cao. Tổng thống bổ nhiệm, giám sát [[Hội đồng Bộ trưởng Iran|Hội đồng Bộ trưởng]], phối hợp các quyết định của chính phủ, và lựa chọn các chính sách để đưa ra trước Quốc hội. Tám phó tổng thống và nội các gồm 21 bộ trưởng phục vụ dưới quyền Tổng thống, đều phải được Quốc hội phê chuẩn. Thông thường Tổng thống phải tham khảo ý kiến của Lãnh tụ Tối cao trước khi bổ nhiệm bộ trưởng tình báo, bộ trưởng quốc phòng đó để Quốc hội bỏ phiếu tín nhiệm.

[[Quốc hội Iran|Hội đồng Hiệp thương Hồi giáo]] là cơ quan lập pháp [[một viện|đơn viện]], gồm 290 thành viên được bầu với nhiệm kỳ bốn năm. Hội đồng Hiệp thương Hồi giáo có nhiệm vụ [[làm luật]], phê chuẩn [[hiệp ước|điều ước]] quốc tế, và thông qua ngân sách nhà nước. Ứng cử viên thành viên Hội đồng Hiệp thương Hồi giáo phải được [[Hội đồng Giám hộ Iran|Hội đồng Giám hộ]] phê duyệt.

Lãnh tụ tối cao bổ nhiệm người đứng đầu hệ thống tư pháp, và người này bổ nhiệm lãnh đạo các Tòa án tối cao và các trưởng công tố. Hệ thống tư pháp gồm các tòa án công chúng để xử các vụ dân sự và tội phạm, các "tòa án cách mạng" xử một số loại hành vi, như tội xâm phạm [[an ninh quốc gia]]. Quyết định của tòa án cách mạng là cuối cùng và không thể bị kháng cáo. Tòa án Tăng lữ Đặc biệt xử lý các vụ tội phạm được cho là do các [[tăng lữ]] thực hiện, dù cũng xử cả các vụ liên quan tới [[người thế tục]]. Các chức năng của Tòa án Tăng lữ Đặc biệt độc lập với cơ cấu tòa án thông thường và chỉ tuân theo Lãnh tụ tối cao. Những phán xử của tòa này là tối cao và không được tái thẩm.

=== Các hội đồng ===
[[Hội đồng Giám hộ Iran|Hội đồng Giám hộ]] gồm 12 thành viên, sáu thành viên do Lãnh tụ Tối cao bổ nhiệm, sáu thành viên do [[Quốc hội Iran|Quốc hội]] bầu ra trong số luật gia do Bộ trưởng tư pháp đề cử (cũng do Lãnh tụ tối cao chỉ định). Hội đồng Giám hộ có nhiệm vụ giải thích hiến pháp và có thể [[phủ quyết]] luật của Quốc hội. Nếu luật trái với ''hiến pháp'' hay ''[[Sharia]]'' thì sẽ được trả lại cho Quốc hội sửa đổi. Trong một lần thi hành quyền lực của mình, Hội đồng đã gây tranh cãi khi căn cứ trên một cách hiểu hẹp của hiến pháp Iran, phủ quyết các ứng cử viên Quốc hội.

[[Hội đồng Chuyên gia]] họp một tuần mỗi năm, gồm 86 tăng lữ "đạo đức và thông thái" được bầu bởi những người trưởng thành có quyền bầu cử với nhiệm kỳ tám năm. Tương tự như các cuộc bầu cử tổng thống và Quốc hội, [[Hội đồng Giám hộ Iran|Hội đồng Giám hộ]] là cơ quan xác nhận tư cách của ứng cử viên thành viên Hội đồng Chuyên gia. Hội đồng Chuyên gia có nhiệm vụ bầu, bãi nhiệm Lãnh tụ Tối cao. Tuy nhiên, Hội đồng Chuyên gia chưa từng phản đối bất kỳ một quyết định nào của Lãnh tụ tối cao.

[[Hội đồng phân định lợi ích quốc gia]] có quyền giải quyết tranh chấp giữa Quốc hội và Hội đồng Giám hộ và cũng là một cơ quan tư vấn của Lãnh tụ tối cao, biến nó trở thành một trong những cơ quan nắm nhiều quyền lực chính phủ nhất trong nước.

Các hội đồng địa phương được bầu theo phổ thông đầu phiếu với nhiệm kỳ 4 năm tại mọi thành phố và làng mạc ở Iran. Theo điều 7, Hiến pháp Iran, các hội đồng địa phương đó cùng với Quốc hội là những "tổ chức đưa ra quyết định và hành chính của quốc gia". Đoạn này của hiến pháp không được áp dụng cho tới tận năm 1999 khi các cuộc bầu cử hội đồng địa phương đầu tiên được tổ chức trên khắp đất nước. Các hội đồng có nhiều trách nhiệm, gồm bầu cử thị trưởng, giám sát các hoạt động tại khu vực; nghiên cứu xã hội, văn hoá, giáo dục, sức khoẻ, kinh tế và những yêu cầu chăm sóc xã hội bên trong khu vực của mình; đặt kế hoạch và phối hợp hành động với quốc gia trong việc thi hành các chương trình xã hội, kinh tế, xây dựng, văn hoá, giáo dục và các chương trình an sinh khác.

=== Phân cấp hành chính ===
{{Chính|Phân cấp hành chính Iran}}
Iran được chia thành [[Vùng của Iran|năm khu vực]] với [[Tỉnh (Iran)|31 tỉnh]] (''Ostān''), mỗi tỉnh được cai quản bởi một tỉnh trưởng được chỉ định (''Ostāndār''). Các tỉnh được chia thành [[Hạt của Iran|các]] hạt (''šahrestān''), các quận (''[[Bakhsh|baxš]]'') và các tiểu huyện (''dehestā'').
{{Center|{{Bản đồ hành chính Iran}}}}
{{center|<small>Tỉnh của Iran</small>}}

=== Quan hệ đối ngoại ===
[[Tập_tin:Diplomatic_relations_of_Iran.svg|nhỏ|Quan hệ ngoại giao của Iran]]
Iran có quan hệ ngoại giao với [[Foreign relations of Iran|165 quốc gia]]. Sau năm 1979, Iran cắt đứt quan hệ ngoại giao với Hoa Kỳ và ngừng công nhận [[Israel]].<ref name="MousavianShahidsaless2014">{{cite book |author1=Seyed Hossein Mousavian |url=https://books.google.com/books?id=ppe9AwAAQBAJ&pg=PA33 |title=Iran and the United States: An Insider's View on the Failed Past and the Road to Peace |author2=Shahir Shahidsaless |publisher=Bloomsbury Publishing |year=2014 |isbn=978-1-62892-870-9 |page=33}}</ref> Iran có mối quan hệ đối địch với [[Ả Rập Xê Út]] do những khác biệt về hệ tư tưởng chính trị. Iran và Thổ Nhĩ Kỳ đã tham gia vào các cuộc [[xung đột ủy nhiệm]] hiện đại như tại [[Syria]], [[Libya]] và [[Nam Kavkaz]].<ref>{{Cite web |last=Qaed |first=Anas Al |date=25 September 2023 |title=Unseen Tensions: The Undercurrents of Iran-Turkey Relations in the South Caucasus |url=https://gulfif.org/unseen-tensions-the-undercurrents-of-iran-turkey-relations-in-the-south-caucasus/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240501174027/https://gulfif.org/unseen-tensions-the-undercurrents-of-iran-turkey-relations-in-the-south-caucasus/ |archive-date=1 May 2024 |access-date=1 May 2024 |website=Gulf International Forum |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=The Cold War Between Turkey and Iran – Foreign Policy Research Institute |url=https://www.fpri.org/article/2012/06/the-cold-war-between-turkey-and-iran/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240501174028/https://www.fpri.org/article/2012/06/the-cold-war-between-turkey-and-iran/ |archive-date=1 May 2024 |access-date=1 May 2024 |work=Foreign Policy Research Institute |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Azizi |first1=Hamidreza |last2=اevik |first2=Salim |year=2022 |title=Turkish and Iranian Involvement in Iraq and Syria |url=https://www.swp-berlin.org/publikation/turkish-and-iranian-involvement-in-iraq-and-syria |url-status=live |journal=SWP Comment |language=de |doi=10.18449/2022c58 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240501174028/https://www.swp-berlin.org/publikation/turkish-and-iranian-involvement-in-iraq-and-syria |archive-date=1 May 2024 |access-date=1 May 2024}}</ref> Tuy nhiên, họ cũng chia sẻ những lợi ích chung, chẳng hạn như vấn đề chủ nghĩa ly khai của [[người Kurd]] và cuộc khủng hoảng ngoại giao Qatar. Iran có mối quan hệ thân thiết và bền chặt với Tajikistan.<ref>{{Cite web |title=A New Phase in Cooperation between Tajikistan and Iran |url=https://www.eurasian-research.org/publication/a-new-phase-in-cooperation-between-tajikistan-and-iran/ |access-date=8 May 2024 |language=en-US |archive-date=28 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230328203848/https://www.eurasian-research.org/publication/a-new-phase-in-cooperation-between-tajikistan-and-iran/ |url-status=live}}</ref><ref>{{cite book |last1=Lal |first1=Rollie |title=Central Asia and Its Asian Neighbors |date=2006 |publisher=[[RAND Corporation]] |isbn=978-0-8330-3878-4 |pages=11–18 |jstor=10.7249/mg440af.10 |jstor-access=free |chapter=Iran |url=https://www.rand.org/pubs/monographs/MG440.html}}</ref><ref>{{Cite web |last=uz |first=Daryo |date=11 June 2023 |title=Iranian President to visit to Tajikistan to bolster bilateral relations |url=https://daryo.uz/en/2023/11/06/iranian-president-to-visit-to-tajikistan-to-bolster-bilateral-relations |access-date=8 May 2024 |website= |language=en |archive-date=8 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240508112629/https://daryo.uz/en/2023/11/06/iranian-president-to-visit-to-tajikistan-to-bolster-bilateral-relations |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |date=1 November 2011 |title=Iran Extends Influence in Central Asia's Tajikistan |url=https://www.voanews.com/a/article--iran-extends-influence-in-central-asias-tajikistan-133111348/168606.html |access-date=8 May 2024 |publisher=[[Voice of America]] |language=en |archive-date=21 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230521202950/https://www.voanews.com/a/article--iran-extends-influence-in-central-asias-tajikistan-133111348/168606.html |url-status=live}}</ref>

Iran đã thành lập Trục Kháng chiến (''Axis of Resistance''), một liên minh gồm các chủ thể cam kết chống lại ảnh hưởng của Hoa Kỳ và Israel trong khu vực.<ref name="Hubbard-2024">{{Cite news |last1=Hubbard |first1=Ben |last2=Rubin |first2=Alissa J. |date=30 September 2024 |title=Facing a Big Test, Iran's 'Axis of Resistance' Flails |url=https://www.nytimes.com/2024/09/30/world/middleeast/iran-axis-of-resistance.html |work=[[The New York Times]] |archive-date=9 October 2024 |access-date=9 May 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241009133520/https://www.nytimes.com/2024/09/30/world/middleeast/iran-axis-of-resistance.html |url-status=live}}</ref><ref name="AlKassab-2023">{{Cite news |last=Al-Kassab |first=Fatima |date=26 October 2023 |title=What is the 'axis of resistance' of Iran-backed groups in the Middle East? |url=https://www.npr.org/2023/10/26/1208456496/iran-hamas-axis-of-resistance-hezbollah-israel |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231029183838/https://www.npr.org/2023/10/26/1208456496/iran-hamas-axis-of-resistance-hezbollah-israel |archive-date=29 October 2023 |access-date=30 October 2023 |publisher=[[NPR]]}}</ref> Các thành viên đáng chú ý nhất trong liên minh này bao gồm [[Hezbollah]] tại [[Liban]], Phong trào Kháng chiến Hồi giáo và Các Lực lượng Huy động Nhân dân ([[PMF]]) tại Iraq, và phong trào [[Houthi]] tại [[Yemen]]. Đôi khi liên minh này bao gồm cả [[Hamas]] và nhiều nhóm chiến binh [[Palestine]] khác.<ref>{{cite news |date=7 August 2012 |title=Iran backs Assad as Syrian forces choke off Aleppo |url=http://in.reuters.com/article/syria-crisis-idINL6E8J6E9Q20120807/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20230127053526/http://in.reuters.com/article/syria-crisis-idINL6E8J6E9Q20120807/ |archive-date=27 January 2023 |access-date=7 August 2012 |work=[[Reuters]]}}</ref><ref>{{cite news |date=7 August 2012 |title=Iran: Syria part of 'axis of resistance' |url=http://www.cnn.com/2012/08/07/world/meast/syria-unrest/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200921050037/https://www.cnn.com/2012/08/07/world/meast/syria-unrest/ |archive-date=21 September 2020 |access-date=7 August 2012 |publisher=[[CNN]]}}</ref> Iran có quan hệ kinh tế sâu sắc và liên minh với các nước [[Iraq]], [[Liban]], và từng có quan hệ như vậy với [[Syria]], quốc gia từng được mô tả là "đồng minh thân cận nhất" của Iran.<ref>{{Cite news |last=Bakri |first=Nada |date=27 August 2011 |title=Iran Calls on Syria to Recognize Citizens' Demands |url=https://www.nytimes.com/2011/08/28/world/middleeast/28syria.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160302112046/https://www.nytimes.com/2011/08/28/world/middleeast/28syria.html |archive-date=2 March 2016 |access-date=1 May 2024 |work=[[The New York Times]] |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref><ref>{{Cite web |title=Syria and Iran: What's Behind the Enduring Alliance? |url=https://www.brookings.edu/articles/syria-and-iran-whats-behind-the-enduring-alliance/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240508112628/https://www.brookings.edu/articles/syria-and-iran-whats-behind-the-enduring-alliance/ |archive-date=8 May 2024 |access-date=8 May 2024 |website=Brookings |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Yan |first=Holly |date=29 August 2013 |title=Syria allies: Why Russia, Iran and China are standing by the regime |url=https://www.cnn.com/2013/08/29/world/meast/syria-iran-china-russia-supporters/index.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240508112628/https://www.cnn.com/2013/08/29/world/meast/syria-iran-china-russia-supporters/index.html |archive-date=8 May 2024 |access-date=8 May 2024 |publisher=[[CNN]] |language=en}}</ref> Vào tháng 12 năm 2024, sự sụp đổ của chế độ Assad tại Syria, một đồng minh thân cận của Iran, là một thất bại nặng nề đối với ảnh hưởng chính trị của Iran trong khu vực.<ref>{{cite news |date=9 December 2024 |title=Assad regime's collapse is a devastating defeat for Iran |url=https://www.nbcnews.com/news/world/assad-regimes-collapse-devastating-defeat-iran-rcna183369 |publisher=[[NBC News]] |language=en}}</ref> [[Nga]] là một đối tác thương mại quan trọng, đặc biệt liên quan đến trữ lượng dầu mỏ dư thừa của nước này.<ref>{{Cite web |title=Why Iran and Russia can dodge Western sanctions |url=https://www.dw.com/en/why-iran-and-russia-can-dodge-western-sanctions/a-68928255 |access-date=1 May 2024 |publisher=[[Deutsche Welle]] |language=en |archive-date=30 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240430234742/https://www.dw.com/en/why-iran-and-russia-can-dodge-western-sanctions/a-68928255 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |date=3 March 2024 |title=Iran, Russia discuss developing oil, gas fields |url=https://en.mehrnews.com/news/212563/Iran-Russia-discuss-developing-oil-gas-fields |access-date=1 May 2024 |agency=[[Mehr News Agency]] |language=en |archive-date=1 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240501174028/https://en.mehrnews.com/news/212563/Iran-Russia-discuss-developing-oil-gas-fields |url-status=live}}</ref> Cả hai chia sẻ mối quan hệ liên minh kinh tế và quân sự chặt chẽ và đều chịu sự trừng phạt nặng nề từ các quốc gia phương Tây.<ref>{{Cite news |title=US asks Iran to stop selling drones to Russia |url=https://www.ft.com/content/c237c531-a51e-4205-a934-0a13e0a50482 |access-date=1 May 2024 |newspaper=Financial Times |date=16 August 2023 |archive-date=17 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240517223516/https://www.ft.com/content/c237c531-a51e-4205-a934-0a13e0a50482 |url-status=live |last1=England |first1=Andrew |last2=Schwartz |first2=Felicia}}</ref><ref>{{Cite web |last=Bertrand |first=Natasha |date=25 July 2023 |title=Iran helping Russia build drone stockpile that is expected to be 'orders of magnitude larger' than previous arsenal, US says |url=https://www.cnn.com/2023/07/25/politics/us-russia-iran-drones/index.html |access-date=1 May 2024 |publisher=[[CNN]] |language=en |archive-date=30 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240430192702/https://www.cnn.com/2023/07/25/politics/us-russia-iran-drones/index.html |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |date=1 March 2023 |title=Timeline: Iran-Russia Collaboration on Drones |url=https://iranprimer.usip.org/blog/2023/mar/01/timeline-iran-russia-collaboration-drones |access-date=1 May 2024 |website=[[United States Institute of Peace]] |language=en |archive-date=1 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240501095358/https://iranprimer.usip.org/blog/2023/mar/01/timeline-iran-russia-collaboration-drones}}</ref><ref>{{Cite web |last=Iddon |first=Paul |title=Iran Might Receive Its First Su-35 Flanker Fighters From Russia Next Week |url=https://www.forbes.com/sites/pauliddon/2024/04/20/iran-might-receive-its-first-su-35-flanker-fighters-from-russia-next-week/ |access-date=1 May 2024 |website=[[Forbes]] |language=en |archive-date=1 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240501174027/https://www.forbes.com/sites/pauliddon/2024/04/20/iran-might-receive-its-first-su-35-flanker-fighters-from-russia-next-week/ |url-status=live}}</ref> Iran là quốc gia duy nhất ở Tây Á được mời gia nhập [[CSTO]], tổ chức hiệp ước quốc tế do Nga đứng đầu tương tự như [[NATO]].<ref>{{Cite web |last=Valvo |first=Giovanni |date=14 December 2012 |title=Syria, Iran And The Future Of The CSTO – Analysis |url=https://www.eurasiareview.com/14122012-syria-iran-and-the-future-of-the-csto-analysis/ |access-date=1 May 2024 |website=Eurasia Review |language=en-US |archive-date=9 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230509095412/https://www.eurasiareview.com/14122012-syria-iran-and-the-future-of-the-csto-analysis/ |url-status=live}}</ref>

Quan hệ giữa Iran và [[Trung Quốc]] rất mạnh mẽ về mặt kinh tế. Năm 2021, Iran và Trung Quốc ký kết thỏa thuận hợp tác 25 năm nhằm tăng cường quan hệ song phương và bao gồm các thành phần "chính trị, chiến lược và kinh tế". Quan hệ Iran-Trung Quốc bắt nguồn từ ít nhất năm 200 TCN và có thể còn sớm hơn thế.<ref>{{Cite web |last=Garver |first=John W. |date=11 December 2006 |title=Twenty Centuries of Friendly Cooperation: The Sino-Iranian Relationship |url=https://www.theglobalist.com/twenty-centuries-of-friendly-cooperation-the-sino-iranian-relationship/ |access-date=1 May 2024 |website=The Globalist |language=en-US |archive-date=29 May 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160529201451/http://www.theglobalist.com/twenty-centuries-of-friendly-cooperation-the-sino-iranian-relationship/ |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book |last=Fishberg |first=Maurice |url=https://books.google.com/books?id=pfIQnqoQz0oC&pg=PA233 |title=Materials for the Physical Anthropology of the Eastern European Jews |date=1907 |publisher=New Era Print. Company |language=en}}</ref> Iran là một trong số ít các quốc gia trên thế giới có mối quan hệ tốt đẹp với cả [[Bắc Triều Tiên]] và [[Hàn Quốc]].<ref>{{Cite journal |last=Azad |first=Shirzad |year=2012 |title=Iran and the Two Koreas: A Peculiar Pattern of Foreign Policy |journal=The Journal of East Asian Affairs |volume=26 |issue=2 |pages=163–192 |jstor=23595522}}</ref> Iran là thành viên của hàng chục tổ chức quốc tế, bao gồm [[G-15]], [[G-24]], [[G-77]], [[IAEA]], [[IBRD]], [[IDA]], [[NAM]], [[IDB]], [[IFC]], [[ILO]], [[IMF]], [[IMO]], [[Interpol]], [[OIC]], [[OPEC]], [[WHO]] và [[LHQ]], và hiện có tư cách quan sát viên tại [[WTO]].

=== Quân sự ===
[[File:Sejjil_missile_launch_-_November_2008_(21).jpg|liên_kết=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Sejjil_missile_launch_-_November_2008_(21).jpg|nhỏ|Tên lửa đạn đạo tầm trung Sejjil của Iran]]
[[Lực lượng Vũ trang Cộng hòa Hồi giáo Iran]] là lực lượng quân sự thống nhất của Iran, gồm Quân đội Cộng hòa Hồi giáo Iran, [[Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran]] và Bộ Tư lệnh Cảnh sát Cộng hòa Hồi giáo Iran. Quân đội gồm các quân chủng Lục quân, Lực lượng Phòng không, Không quân và Hải quân. Vệ binh Cách mạng Hồi giáo gồm các nhánh Lục quân, Lực lượng Hàng không Vũ trụ, Hải quân, Lực lượng Quds và Basij. Bộ Tư lệnh Cảnh sát đóng vai trò hiến binh. Quân đội có nhiệm vụ bảo vệ chủ quyền, trong khi Vệ binh Cách mạng Hồi giáo phụ trách bảo vệ chế độ Cộng hòa Hồi giáo, chống đảo chính và trấn áp nội loạn.<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/7064353.stm "Profile: Iran's Revolutionary Guards"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081227172931/http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/7064353.stm|date=27 December 2008}}. [[BBC News]]. 18 October 2009.</ref> Năm 2019, [[Hoa Kỳ]] chính thức liệt Vệ binh Cách mạng Hồi giáo vào danh sách tổ chức khủng bố nước ngoài, lần đầu tiên một thành phần của một nước ngoài bị Hoa Kỳ chỉ định là tổ chức [[khủng bố]].<ref>{{Cite news|url=https://www.wsj.com/articles/u-s-to-designate-iranian-guard-corps-a-foreign-terrorist-organization-11554499401|title=U.S. to Designate Iranian Guard Corps a Foreign Terror Group|last1=Gordon|first1=Michael R.|date=5 April 2019|work=The Wall Street Journal|access-date=7 April 2019|last2=Strobel|first2=Warren P.|language=en-US|issn=0099-9660|last3=Youssef|first3=Nancy A.}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.aljazeera.com/news/2019/04/label-iran-revolutionary-guard-corps-terrorist-group-190406061535338.html|title=US 'to label Iran's Revolutionary Guard Corps a terrorist group'|website=www.aljazeera.com|access-date=7 April 2019}}</ref>  Kể từ năm 1925, tất cả công dân nam 18 tuổi phải thực hiện [[nghĩa vụ quân sự]] khoảng 14 tháng trong IRIAF hoặc IRGC.<ref>{{Cite web |date=16 March 2024 |script-title=fa:اخبار سیاسی ۲۶ اسفند؛ کمک رهبرانقلاب به زندانیان نیازمند/تایید کاهش مدت سربازی |url=https://www.isna.ir/news/1402122618464/اخبار-سیاسی-۲۶-اسفند-کمک-رهبرانقلاب-به-زندانیان-نیازمند-تایید |access-date=16 March 2024 |website= |language=fa |archive-date=16 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240316122351/https://www.isna.ir/news/1402122618464/اخبار-سیاسی-۲۶-اسفند-کمک-رهبرانقلاب-به-زندانیان-نیازمند-تایید |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |date=16 March 2024 |script-title=fa:تایید مصوبه کاهش مدت سربازی در شورای نگهبان |url=https://www.ekhtebar.ir/تایید-مصوبه-کاهش-مدت-سربازی-در-شورای-نگ/ |access-date=16 March 2024 |website= |language=fa-IR |archive-date=16 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240316171553/https://www.ekhtebar.ir/تایید-مصوبه-کاهش-مدت-سربازی-در-شورای-نگ/ |url-status=live}}</ref>

Iran có hơn 610.000 quân nhân tại ngũ và khoảng 350.000 quân nhân dự bị, tổng cộng hơn 1 triệu người, một trong những tỷ lệ công dân được huấn luyện quân sự cao nhất thế giới.<ref>{{Cite web |last=Hussain |first=Murtaza |title=Why war with Iran would spell disaster |url=https://www.aljazeera.com/opinions/2012/9/12/why-war-with-iran-would-spell-disaster |access-date=15 March 2024 |publisher=[[Al Jazeera]] |language=en |archive-date=29 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240229012940/https://www.aljazeera.com/opinions/2012/9/12/why-war-with-iran-would-spell-disaster |url-status=live}}</ref><ref>{{cite book |last1=Jones |first1=Seth G. |chapter=Regular Military Power |pages=19–27 |jstor=resrep29480.7 |jstor-access=free |title=Containing Tehran: Understanding Iran's Power and Exploiting Its Vulnerabilities |date=2020 |publisher=Center for Strategic and International Studies |isbn=978-1-4422-8149-3}}</ref><ref>{{Cite web |date=12 February 2024 |title=The Largest Armies in the World |url=https://www.worldatlas.com/society/the-largest-armies-in-the-world.html |access-date=18 March 2024 |website=WorldAtlas |language=en-US |archive-date=18 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240318122543/https://www.worldatlas.com/society/the-largest-armies-in-the-world.html |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |last=Kaskanis |first=Angelos |date=2 December 2023 |title=Iran's Military Capabilities: Exploring the Power of the |url=https://brusselsmorning.com/irans-military-capabilities/36049/ |access-date=18 March 2024 |language=en-GB |archive-date=18 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240318122543/https://brusselsmorning.com/irans-military-capabilities/36049/ |url-status=live}}</ref>  Basij, một lực lượng dân quân tự nguyện bán quân sự thuộc Vệ binh Cách mạng Hồi giáo, có hơn 20 triệu thành viên, 600.000 người sẵn sàng được triệu tập ngay lập tức, 300.000 quân dự bị và một triệu người có thể được huy động khi cần thiết.<ref>{{Cite web |script-title=fa:ارتش بیست میلیونی |url=http://www.imam-khomeini.ir/fa/n151194/ارتش_بیست_میلیونی |access-date=15 March 2024 |website= |archive-date=15 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240315102527/http://www.imam-khomeini.ir/fa/n151194/ارتش_بیست_میلیونی |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |date=3 April 2024 |title=Iran's Revolutionary Guards: Powerful group with wide regional reach |url=https://www.deccanherald.com/world/irans-revolutionary-guards-powerful-group-with-wide-regional-reach-2878423 |website=[[Deccan Herald]] |access-date=15 March 2024 |archive-date=15 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240315102530/https://www.deccanherald.com/world/irans-revolutionary-guards-powerful-group-with-wide-regional-reach-2878423 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |date=7 December 2008 |title=Iran's Basij Force – The Mainstay Of Domestic Security |url=https://www.rferl.org/a/Irans_Basij_Force_Mainstay_Of_Domestic_Security/1357081.html |publisher=Radio Free Europe/Radio Liberty |access-date=15 March 2024 |archive-date=23 September 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160923021108/http://www.rferl.org/content/Irans_Basij_Force_Mainstay_Of_Domestic_Security/1357081.html |url-status=live}}</ref> Faraja, lực lượng [[cảnh sát]] mặc sắc phục của Iran, có hơn 260.000 nhân sự thường trực. Hầu hết các tổ chức thống kê không tính Basij và Faraja vào báo cáo xếp hạng của họ.

Iran đứng thứ 7 về số lượng quân nhân tại ngũ<ref name="auto1"/> và thứ 9 về quy mô của cả lực lượng lục quân và lực lượng thiết giáp. Các lực lượng vũ trang của Iran lớn nhất Tây Á và sở hữu hạm đội Không quân Lục quân lớn nhất ở Trung Đông.<ref>{{Cite web |title=General Ghorbani: Iran helicopter fleet, strongest in Middle East |url=http://iranpress.com/aliaspage/7560 |access-date=24 December 2023 |website=Iran Press |language=en |archive-date=24 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231224125731/https://iranpress.com/aliaspage/7560 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |date=13 August 2021 |script-title=fa:سازمان صنایع دریایی – پایگاه اطلاعات دریایی ایران |url=http://www.imarine.ir/marine-industries-organization/ |access-date=24 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210813214257/http://www.imarine.ir/marine-industries-organization/ |archive-date=13 August 2021}}</ref><ref>{{Cite web |title=Iran – Army Navy Air Force {{!}} budget, equipment, personnel |url=https://armedforces.eu/Iran |access-date=24 December 2023 |website=ArmedForces |language=en |archive-date=3 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231203224400/https://armedforces.eu/Iran |url-status=live}}</ref> Iran nằm trong top 15 quốc gia về ngân sách quân sự.<ref>{{Cite web |date=26 April 2022 |title=Iran Boosts Military Budget To Stand Among Top 15 |url=https://www.iranintl.com/en/202204261827 |access-date=10 December 2023 |website=Iran International |archive-date=10 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231210121648/https://www.iranintl.com/en/202204261827 |url-status=live}}</ref>  Năm 2021, chi tiêu quân sự của nước này tăng lần đầu tiên sau 4 năm, lên 24,6 tỷ USD, chiếm 2,3% GDP quốc gia.<ref>{{Cite web |date=10 December 2023 |title=Iran Military Spending=Defense Budget 1960–2023 |url=https://www.macrotrends.net/countries/IRN/iran/military-spending-defense-budget |access-date=10 December 2023 |website=Macrotrends |archive-date=10 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231210121648/https://www.macrotrends.net/countries/IRN/iran/military-spending-defense-budget |url-status=live}}</ref> Ngân sách cho IRGC chiếm 34% tổng chi tiêu quân sự của Iran năm 2021.<ref>{{Cite web |date=25 April 2022 |title=World military expenditure passes $2 trillion for first time |url=https://www.sipri.org/media/press-release/2022/world-military-expenditure-passes-2-trillion-first-time |access-date=10 December 2023 |website=Sipri |archive-date=9 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231209052355/https://www.sipri.org/media/press-release/2022/world-military-expenditure-passes-2-trillion-first-time |url-status=live}}</ref>

Kể từ cuộc cách mạng Hồi giáo, để vượt qua các lệnh cấm vận nước ngoài, Iran đã phát triển một nền công nghiệp quân sự nội địa có khả năng sản xuất [[xe tăng]], [[xe bọc thép chở quân]], [[tên lửa]], [[tàu ngầm]], [[tàu khu trục tên lửa]], hệ thống [[radar]], [[trực thăng]], [[tàu hải quân]] và [[máy bay chiến đấu]] nội địa.<ref name="AskariMohseni2010">{{cite book |author1=Hossein Askari |url=https://books.google.com/books?id=GxdtLyJZxDUC&pg=PA93 |title=The Militarization of the Persian Gulf: An Economic Analysis |author2=Amin Mohseni |author3=Shahrzad Daneshvar |publisher=Edward Elgar Publishing |year=2010 |isbn=978-1-84980-186-7 |page=93}}</ref> Các thông báo chính thức đã nhấn mạnh sự phát triển của vũ khí tiên tiến, đặc biệt là trong lĩnh vực tên lửa.<ref>{{Cite news |title=Iran tests new long-range missile |work=[[BBC News]] |date=12 November 2008 |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/7725951.stm |access-date=12 November 2008 |archive-date=14 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180614195959/http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/7725951.stm |url-status=live}}</ref> Do đó, Iran sở hữu kho [[tên lửa đạn đạo]] lớn nhất và đa dạng nhất ở Trung Đông và là quốc gia thứ 5 trên thế giới sở hữu công nghệ [[tên lửa siêu vượt âm]].<ref>{{Cite web |last=Motamedi |first=Maziar |date=6 June 2023 |title=Fattah: Iran unveils its first hypersonic missile |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/6/6/fattah-iran-unveils-its-first-hypersonic-missile |publisher=[[Al Jazeera]] |access-date=6 December 2023 |archive-date=6 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230606223808/https://www.aljazeera.com/news/2023/6/6/fattah-iran-unveils-its-first-hypersonic-missile |url-status=live}}</ref><ref>[https://www.bbc.com/news/world-middle-east-31984423 "Are the Iran nuclear talks heading for a deal?"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180617121201/https://www.bbc.com/news/world-middle-east-31984423|date=17 June 2018}}. [[BBC News Online]]. Retrieved 4 August 2016.</ref> Iran thiết kế và sản xuất nhiều loại [[máy bay không người lái]] (UAV).<ref>{{Cite web |date=8 December 2023 |title=Iran becoming global drone producer on back of Ukraine war, says US |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/14/us-says-iran-becoming-a-drone-leader-as-russia-uses-its-craft-in-ukraine |access-date=8 December 2023 |website=[[The Guardian]]}}</ref><ref>{{Cite web |date=17 March 2024 |title=Iran is becoming a drone superpower |url=https://thehill.com/opinion/international/453437-iran-is-becoming-a-drone-superpower/ |website=The Hill |access-date=17 March 2024 |archive-date=23 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240123134835/https://thehill.com/opinion/international/453437-iran-is-becoming-a-drone-superpower/ |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news |date=8 April 2024 |title=Iran's Better, Stealthier Drones Are Remaking Global Warfare |url=https://www.bloomberg.com/news/features/2024-04-08/iran-s-drone-tech-innovations-are-redefining-global-warfare |access-date=5 May 2024 |publisher=Bloomberg L.P. |language=en |archive-date=10 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240410042411/https://www.bloomberg.com/news/features/2024-04-08/iran-s-drone-tech-innovations-are-redefining-global-warfare |url-status=live}}</ref> Đây là một trong năm quốc gia trên thế giới có năng lực [[chiến tranh mạng]] và được xác định là "một trong những người chơi tích cực nhất trên trường mạng quốc tế".<ref>{{Cite web |date=21 December 2023 |script-title=fa:رادیو زمانه هک شد |url=https://www.bbc.com/persian/iran/2010/01/100130_u02-radiozamaneh-hackers |publisher=[[BBC]] |access-date=20 December 2023 |archive-date=20 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231220235325/https://www.bbc.com/persian/iran/2010/01/100130_u02-radiozamaneh-hackers |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |date=21 December 2023 |title=How Iran's political battle is fought in cyberspace |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/8505645.stm |publisher=[[BBC]] |access-date=20 December 2023 |archive-date=14 February 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100214115913/http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/8505645.stm |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |date=21 December 2023 |title=What rules apply in cyber-wars |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/technology/8114444.stm |publisher=[[BBC]]}}</ref>

Sau việc Nga mua máy bay không người lái của Iran trong cuộc [[Nga xâm lược Ukraina|xâm lược Ukraina]],<ref>{{Cite news |date=17 August 2023 |title=Inside the Russian effort to build 6,000 attack drones with Iran's help |url=https://www.washingtonpost.com/investigations/2023/08/17/russia-iran-drone-shahed-alabuga/ |access-date=11 January 2024 |newspaper=[[The Washington Post]] |language=en |archive-date=3 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240403184443/https://www.washingtonpost.com/investigations/2023/08/17/russia-iran-drone-shahed-alabuga/ |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news |last1=Nissenbaum |first1=Dion |last2=Strobel |first2=Warren P. |date=5 February 2023 |title=WSJ News Exclusive {{!}} Moscow, Tehran Advance Plans for Iranian-Designed Drone Facility in Russia |url=https://www.wsj.com/articles/moscow-tehran-advance-plans-for-iranian-designed-drone-facility-in-russia-11675609087 |access-date=11 January 2024 |work=[[The Wall Street Journal]] |language=en-US |issn=0099-9660 |archive-date=29 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230529170949/https://www.wsj.com/articles/moscow-tehran-advance-plans-for-iranian-designed-drone-facility-in-russia-11675609087 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |date=15 May 2023 |title=Russia aims to obtain more attack drones from Iran after depleting stockpile, White House says |url=https://apnews.com/article/russia-iran-military-cooperation-d982dd3faf78fbb17dfc8b9c1cb9dae7 |access-date=11 January 2024 |website=[[AP News]] |language=en |archive-date=17 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231217074921/https://apnews.com/article/russia-iran-military-cooperation-d982dd3faf78fbb17dfc8b9c1cb9dae7 |url-status=live}}</ref>  vào tháng 11 năm 2023, IRIAF đã hoàn tất các thỏa thuận để mua máy bay chiến đấu [[Sukhoi Su-35]], trực thăng tấn công [[Mil Mi-28]], các hệ thống phòng không và tên lửa của Nga.<ref>{{Cite web |date=11 January 2024 |title=Iran finalises deal buy russian fighter jets |url=https://www.reuters.com/world/iran-finalises-deal-buy-russian-fighter-jets-tasnim-2023-11-28/ |website=[[Reuters]] |access-date=11 January 2024 |archive-date=12 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231212140807/https://www.reuters.com/world/iran-finalises-deal-buy-russian-fighter-jets-tasnim-2023-11-28/ |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |date=28 November 2023 |title=Iran Finalizes Deal to Buy Russian Fighter Jets – Tasnim |url=https://www.voanews.com/a/iran-finalizes-deal-to-buy-russian-fighter-jets---tasnim-/7373046.html |access-date=11 January 2024 |publisher=[[Voice of America]] |language=en |archive-date=11 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240111105438/https://www.voanews.com/a/iran-finalizes-deal-to-buy-russian-fighter-jets---tasnim-/7373046.html |url-status=live}}</ref>  Hải quân Iran đã có các cuộc tập trận chung với [[Nga]] và [[Trung Quốc]].<ref>{{Cite web |date=15 March 2023 |title=China, Russia, Iran hold joint naval drills in Gulf of Oman |url=https://apnews.com/article/china-russia-iran-naval-drills-oman-gulf-9f515b3246e4cbe0d98a35e8399dc177 |access-date=14 January 2024 |website=[[AP News]] |language=en |archive-date=2 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240102234018/https://apnews.com/article/china-russia-iran-naval-drills-oman-gulf-9f515b3246e4cbe0d98a35e8399dc177 |url-status=live}}</ref>

=== Chương trình hạt nhân ===
[[Chương trình hạt nhân của Iran]] bắt nguồn từ những năm 1950.<ref>{{Cite web |date=28 January 2007 |title=An atomic threat made in America |url=https://www.chicagotribune.com/nation-world/chi-061209atoms-day1-story-htmlstory.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140405050620/http://www.chicagotribune.com/news/nationworld/chi-061209atoms-day1-story,0,2034260.htmlstory |archive-date=5 April 2014 |access-date=28 December 2023 |website=[[Chicago Tribune]]}}</ref> Iran đã khôi phục chương trình này sau cuộc cách mạng Hồi giáo, và chu trình nhiên liệu hạt nhân mở rộng của nước này, bao gồm cả năng lực làm giàu urani, đã trở thành chủ đề của các cuộc đàm phán quốc tế căng thẳng và các sắc lệnh trừng phạt.<ref>{{Cite web |date=20 February 2012 |title=Iran's Nuclear Program – Council on Foreign Relations |work=Council on Foreign Relations |url=http://www.cfr.org/iran/irans-nuclear-program/p16811 |access-date=1 May 2024 |archive-date=20 February 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120220182315/http://www.cfr.org/iran/irans-nuclear-program/p16811}}</ref>  Nhiều quốc gia đã bày tỏ lo ngại rằng Iran có thể chuyển hướng công nghệ hạt nhân dân sự sang một chương trình vũ khí.<ref>{{Cite web |date=23 March 2023 |title=Iran Could Make Fuel for Nuclear Bomb in Less Than 2 Weeks, Milley Says |url=https://www.voanews.com/a/iran-could-make-fuel-for-nuclear-bomb-in-less-than-2-weeks-milley-says-/7019023.html |access-date=1 May 2024 |publisher=[[Voice of America]] |language=en |archive-date=1 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240501174027/https://www.voanews.com/a/iran-could-make-fuel-for-nuclear-bomb-in-less-than-2-weeks-milley-says-/7019023.html |url-status=live}}</ref> Năm 2015, Iran và nhóm [[P5+1]] đã đồng ý với [[Kế hoạch hành động toàn diện chung]] ([[Kế hoạch hành động toàn diện chung|JCPOA]]), nhằm mục đích chấm dứt các lệnh trừng phạt kinh tế để đổi lấy việc hạn chế sản xuất [[urani]] làm giàu.<ref>{{Cite web |title=Iran Deal |url=https://obamawhitehouse.archives.gov/node/328996 |access-date=1 May 2024 |website=The White House |language=en |archive-date=27 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240427112948/https://obamawhitehouse.archives.gov/node/328996 |url-status=live}}</ref>

Tuy nhiên, vào năm 2018, [[Hoa Kỳ]] dưới thời chính quyền Trump đã rút khỏi thỏa thuận và tái áp đặt các lệnh trừng phạt. Điều này đã vấp phải sự phản đối từ phía Iran và các thành viên khác của nhóm P5+1.<ref>{{Cite web |last=Fox |first=Kara |date=8 May 2018 |title=European leaders 'disappointed' in Trump's withdrawal from Iran deal |url=https://www.cnn.com/2018/05/08/europe/iran-deal-world-leaders-react/index.html |access-date=1 May 2024 |publisher=[[CNN]] |language=en |archive-date=1 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240501174028/https://www.cnn.com/2018/05/08/europe/iran-deal-world-leaders-react/index.html |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |last=Sparks |first=Grace |date=8 May 2018 |title=Majority say US should not withdraw from Iran nuclear agreement |url=https://www.cnn.com/2018/05/08/politics/poll-iran-agreement/index.html |access-date=1 May 2024 |publisher=[[CNN]] |language=en |archive-date=8 May 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180508185901/https://www.cnn.com/2018/05/08/politics/poll-iran-agreement/index.html |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |last=Schumann |first=Anna |date=11 May 2020 |title=A worthless withdrawal: Two years since President Trump abandoned the JCPOA |url=https://armscontrolcenter.org/a-worthless-withdrawal-two-years-since-president-trump-abandoned-the-jcpoa/ |access-date=8 May 2024 |website=Center for Arms Control and Non-Proliferation |language=en-US |archive-date=8 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240508113155/https://armscontrolcenter.org/a-worthless-withdrawal-two-years-since-president-trump-abandoned-the-jcpoa/ |url-status=live}}</ref> Một năm sau, Iran bắt đầu giảm bớt sự tuân thủ. Đến năm 2020, Iran tuyên bố sẽ không còn tuân thủ bất kỳ giới hạn nào được đặt ra bởi thỏa thuận.<ref>{{Cite web |date=5 January 2020 |title=Iran abandons enrichment limits in further step back from nuclear deal |url=https://www.france24.com/en/20200105-iran-abandons-enrichment-limits-in-further-step-back-from-nuclear-deal |access-date=1 May 2024 |publisher=[[France 24]] |language=en |archive-date=1 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240501174027/https://www.france24.com/en/20200105-iran-abandons-enrichment-limits-in-further-step-back-from-nuclear-deal |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news |date=7 July 2019 |title=Iran nuclear deal: Government announces enrichment breach |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-48899243 |access-date=1 May 2024 |language=en-GB |archive-date=29 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429162539/https://www.bbc.com/news/world-middle-east-48899243 |url-status=live}}</ref>

Tiến trình kể từ đó đã đưa Iran đến trạng thái ngưỡng hạt nhân (''nuclear threshold status'').<ref>{{Cite web |title=Iran approaches the nuclear threshold |url=https://www.iiss.org/online-analysis/online-analysis/2022/11/iran-approaches-the-nuclear-threshold/ |access-date=1 May 2024 |website=IISS |language=en |archive-date=1 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240501174028/https://www.iiss.org/online-analysis/online-analysis/2022/11/iran-approaches-the-nuclear-threshold/ |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news |last=Motamedi |first=Maziar |title=Five years after Trump's exit, no return to the Iran nuclear deal |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/5/8/five-years-after-trumps-exit-no-return-to-the-iran-nuclear-deal |access-date=8 May 2024 |publisher=[[Al Jazeera]] |language=en |archive-date=7 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240507150814/https://www.aljazeera.com/news/2023/5/8/five-years-after-trumps-exit-no-return-to-the-iran-nuclear-deal |url-status=live}}</ref><ref name=jcpoafp>{{Cite web |last=Lynch |first=Colum |date=16 May 2024 |title=Despite U.S. Sanctions, Iran Expands Its Nuclear Stockpile |url=https://foreignpolicy.com/2020/05/08/iran-advances-nuclear-program-withdrawal-jcpoa/ |access-date=8 May 2024 |website=Foreign Policy |language=en-US |archive-date=10 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240510220143/https://foreignpolicy.com/2020/05/08/iran-advances-nuclear-program-withdrawal-jcpoa/ |url-status=live}}</ref> Tính đến tháng 11 năm 2023, Iran đã làm giàu urani lên đến mức 60% hàm lượng phân hạch, gần đạt cấp độ vũ khí.<ref>{{Cite web |last=Murphy |first=Francois |date=15 November 2023 |title=Iran's nuclear enrichment advances as it stonewalls UN, IAEA reports show. |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/irans-nuclear-enrichment-advances-it-stonewalls-un-iaea-reports-show-2023-11-15/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231206001632/http://www.reuters.com/world/middle-east/irans-nuclear-enrichment-advances-it-stonewalls-un-iaea-reports-show-2023-11-15/ |archive-date=6 December 2023 |access-date=20 December 2023 |website=[[Reuters]]}}</ref><ref>{{Cite web |date=15 November 2023 |title=Iran advances nuclear enrichment while still barring inspectors; IAEA |url=https://www.aljazeera.com/news/2023/11/15/iran-advances-nuclear-enrichment-while-still-barring-inspectors-iaea |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231220233722/https://www.aljazeera.com/news/2023/11/15/iran-advances-nuclear-enrichment-while-still-barring-inspectors-iaea |archive-date=20 December 2023 |access-date=20 December 2023 |publisher=[[Al Jazeera]]}}</ref><ref>{{Cite web |date=26 December 2023 |title=Iran Resumes Pace of 60% Uranium Enrichment, IAEA Says |url=https://www.voanews.com/a/iran-resumes-pace-of-60-uranium-enrichment-iaea-says-/7413491.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240111105437/https://www.voanews.com/a/iran-resumes-pace-of-60-uranium-enrichment-iaea-says-/7413491.html |archive-date=11 January 2024 |access-date=11 January 2024 |publisher=[[Voice of America]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=26 February 2024 |title=Watchdog Report: Iran Has Further Increased Its Total Stockpile of Uranium |url=https://www.voanews.com/a/iaea-iran-uranium-stock-enriched-to-60-shrinks/7503307.html |access-date=8 May 2024 |publisher=[[Voice of America]] |language=en |archive-date=8 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240508113154/https://www.voanews.com/a/iaea-iran-uranium-stock-enriched-to-60-shrinks/7503307.html |url-status=live}}</ref> Một số nhà phân tích đã coi Iran là một cường quốc hạt nhân trên thực tế.<ref>{{Cite web |date=19 April 2024 |title=Does Iran already have nuclear weapons? |url=https://www.washingtontimes.com/news/2024/feb/19/does-iran-already-have-nuclear-weapons/ |website=[[The Washington Times]] |access-date=15 March 2024 |archive-date=15 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240315102525/https://www.washingtontimes.com/news/2024/feb/19/does-iran-already-have-nuclear-weapons/ |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |last=Pletka |first=Danielle |date=18 April 2024 |title=Whatever Happened to Biden's Iran Policy? |url=https://foreignpolicy.com/2024/03/26/bidens-iran-policy-nuclear-deal-jcpoa/ |access-date=28 March 2024 |website=Foreign Policy |language=en-US |archive-date=27 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240327184237/https://foreignpolicy.com/2024/03/26/bidens-iran-policy-nuclear-deal-jcpoa/ |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news |last=Cohen |first=Avner |date=21 March 2024 |title=Has Iran become a de facto nuclear state? |url=https://www.haaretz.com/opinion/2024-03-21/ty-article-opinion/.premium/has-iran-become-a-de-facto-nuclear-state/0000018e-61d8-d507-a1cf-63de494b0000 |access-date=1 May 2024 |work=Haaretz |language=en |archive-date=4 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240604190301/https://www.haaretz.com/opinion/2024-03-21/ty-article-opinion/.premium/has-iran-become-a-de-facto-nuclear-state/0000018e-61d8-d507-a1cf-63de494b0000 |url-status=live}}</ref>

===Nhân quyền===
[[Tập_tin:EvinHouseofDetention.jpg|nhỏ|225x225px|Nhà tù Evin, một nhà tù khét tiếng tại Iran<ref>{{Cite AV media|url=https://www.youtube.com/watch?v=voA0cS1JiGQ|title=VICE Guide to Iran with Suroosh Alvi|date=15 April 2020|last=VICE|access-date=17 May 2024|via=YouTube}}</ref>]]
Chính phủ Iran bị nhiều tổ chức quốc tế và chính phủ nước ngoài lên án vì vi phạm [[nhân quyền]].<ref>{{cite web |date=30 January 2019 |title=Iran |url=https://freedomhouse.org/report/freedom-world/2019/iran |archive-url=https://web.archive.org/web/20190430053909/https://freedomhouse.org/report/freedom-world/2019/iran |archive-date=30 April 2019 |access-date=30 April 2019 |website=}}</ref> Chính phủ thường xuyên đàn áp và bắt giữ những người chỉ trích chính phủ. Luật pháp Iran không công nhận các [[xu hướng tính dục]] khác nhau. [[Quan hệ cùng giới|Hoạt động tình dục cùng giới]] bị cấm và có thể bị phạt [[tử hình]].<ref>{{cite news |first=Daniel |last=Avery |title=71 Countries Where Homosexuality is Illegal |url=https://www.newsweek.com/73-countries-where-its-illegal-be-gay-1385974 |work=Newsweek |date=4 April 2019 |access-date=17 August 2019 |archive-date=11 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191211204842/https://www.newsweek.com/73-countries-where-its-illegal-be-gay-1385974 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |title=Iran defends execution of gay people |url=https://www.dw.com/en/iran-defends-execution-of-gay-people/a-49144899 |publisher=[[Deutsche Welle]] |date=12 June 2019 |access-date=17 August 2019 |archive-date=9 January 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200109074057/https://www.dw.com/en/iran-defends-execution-of-gay-people/a-49144899 |url-status=live}}</ref> Hình phạt tử hình được áp dụng tại Iran, và theo [[BBC]], Iran "thực hiện nhiều vụ hành quyết hơn bất kỳ nước nào khác, ngoại trừ [[Trung Quốc]]".<ref>{{cite news |title=Iran halts execution of three protesters after online campaign |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-53463685 |publisher=[[BBC]] |access-date=17 May 2024 |archive-date=7 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200907110937/https://www.bbc.com/news/world-middle-east-53463685 |url-status=live}}</ref>  Báo cáo viên đặc biệt của Liên Hợp Quốc Javaid Rehman đã báo cáo về tình trạng phân biệt đối xử đối với một số nhóm dân tộc thiểu số tại Iran.<ref>{{Cite news |date=22 October 2019 |title=Iran: UN expert says ethnic, religious minorities face discrimination |work=[[Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights]] |location=New York |url=https://www.ohchr.org/en/press-releases/2019/10/iran-un-expert-says-ethnic-religious-minorities-face-discrimination |access-date=12 December 2023 |archive-date=12 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231212074243/https://www.ohchr.org/en/press-releases/2019/10/iran-un-expert-says-ethnic-religious-minorities-face-discrimination |url-status=live}}</ref>  Một nhóm các chuyên gia LHQ năm 2022 đã hối thúc Iran chấm dứt việc "đàn áp có hệ thống" đối với các nhóm tôn giáo thiểu số, nói thêm rằng các tín đồ [[Bahá'í giáo|Baháʼí giáo]] đã bị bắt giữ, bị cấm vào đại học hoặc bị phá hủy nhà cửa.<ref>{{Cite web |date=22 August 2022 |title=Rights experts urge Iran to end 'systematic persecution' of religious minorities |url=https://news.un.org/en/story/2022/08/1125162 |access-date=12 December 2023 |website=[[UN News]] |language=en |archive-date=12 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231212074243/https://news.un.org/en/story/2022/08/1125162 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news |title=UN Rights Experts Call On Iran To Stop Persecution Of Baha'is, Other Religious Minorities |language=en |work=[[RadioFreeEurope/RadioLiberty]] |url=https://www.rferl.org/a/iran-bahai-faith-persecution-un-rights-religious-minorities/31999696.html |access-date=12 December 2023 |archive-date=12 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231212074243/https://www.rferl.org/a/iran-bahai-faith-persecution-un-rights-religious-minorities/31999696.html |url-status=live}}</ref>  Năm 2024, một cuộc điều tra của Báo cáo viên đặc biệt LHQ kết luận rằng Iran đã phạm tội [[diệt chủng]] đối với các nhóm thiểu số chính trị và tôn giáo trong các vụ thảm sát 1981–1982 và các vụ hành quyết hàng loạt năm 1988.<ref name="ShahinClerical">{{cite journal |last1=Nasiri |first1=Shahin |title=Clerical Sovereignty and its Absolute Others: Religious Genocide in Iran |journal=[[Journal of Genocide Research]] |date=25 September 2025 |volume=28 |pages=1–25 |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/14623528.2025.2566533#abstract |access-date=24 October 2025 |publisher=[[Routledge]] |issn=1462-3528}}</ref>

Kiểm duyệt tại Iran được xếp hạng vào nhóm cực đoan nhất trên toàn thế giới.<ref>{{Cite web |title=Iran |url=https://rsf.org/en/iran |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180119053026/https://rsf.org/en/iran |archive-date=19 January 2018 |access-date=9 September 2017 |website=Reporters Without Borders}}</ref><ref>{{Cite web |date=19 April 2016 |title=The World Press Freedom Index |url=https://rsf.org/en/world-press-freedom-index |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190419141729/https://rsf.org/en/world-press-freedom-index |archive-date=19 April 2019 |access-date=17 May 2019 |website=[[Reporters Without Borders]]}}</ref><ref>{{Cite web |date=30 January 2019 |title=Freedom in the World 2019, Iran |url=https://freedomhouse.org/report/freedom-world/2019/iran |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190430053909/https://freedomhouse.org/report/freedom-world/2019/iran |archive-date=30 April 2019 |access-date=17 May 2019 |website=Freedom House}}</ref> Iran [[kiểm duyệt internet]] nghiêm ngặt, với việc chính phủ liên tục chặn các mạng xã hội và các trang web khác.<ref>{{Cite web |last=Taylor |first=Chloe |date=21 November 2019 |title=Iran's internet blackout enters fifth day as government claims victory over protesters |url=https://www.cnbc.com/2019/11/21/irans-internet-blackout-enters-fifth-day-amid-fuel-price-protests.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191122155819/https://www.cnbc.com/2019/11/21/irans-internet-blackout-enters-fifth-day-amid-fuel-price-protests.html |archive-date=22 November 2019 |access-date=24 November 2019 |publisher=[[CNBC]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Mihalcik |first=Carrie |title=Iran's internet has been shut down for days amid protests |url=https://www.cnet.com/news/irans-internet-has-been-shut-down-for-days-amid-protests/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191126051521/https://www.cnet.com/news/irans-internet-has-been-shut-down-for-days-amid-protests/ |archive-date=26 November 2019 |access-date=24 November 2019 |publisher=[[CNET]] |language=en}}</ref><ref name="TechCrunch">{{Cite web |date=17 November 2019 |title=Iran shuts down country's internet in the wake of fuel protests |url=https://techcrunch.com/2019/11/17/iran-shuts-down-countrys-internet-in-the-wake-of-fuel-protests/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201125171635/https://techcrunch.com/2019/11/17/iran-shuts-down-countrys-internet-in-the-wake-of-fuel-protests/ |archive-date=25 November 2020 |access-date=24 November 2019 |website=TechCrunch |language=en-US}}</ref> Kể từ tháng 1 năm 2021, chính quyền đã chặn một số nền tảng [[mạng xã hội]].<ref>{{Cite news |last1=MacLellan |first1=Stephanie |date=9 January 2018 |title=What You Need to Know about Internet Censorship in Iran |url=https://www.cigionline.org/articles/what-you-need-know-about-internet-censorship-iran |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201124164741/https://www.cigionline.org/articles/what-you-need-know-about-internet-censorship-iran |archive-date=24 November 2020 |access-date=11 November 2020 |website=Centre for International Governance Innovation |language=en}}</ref>

Kết quả bầu cử năm 2006 đã gây tranh cãi rộng rãi, dẫn đến các cuộc biểu tình.<ref>{{cite web |last=Landry |first=Carole |date=25 June 2009 |title=G8 calls on Iran to halt election violence |url=https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5jSWPwBGmOByDmvG6OPfqesxJ2O7Q |archive-url=https://web.archive.org/web/20110312135716/https://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5jSWPwBGmOByDmvG6OPfqesxJ2O7Q |archive-date=12 March 2011 |access-date=18 June 2011}}</ref><ref>{{cite news |last1=Tait |first1=Robert |last2=Black |first2=Ian |last3=Tran |first3=Mark |date=17 June 2009 |title=Iran protests: Fifth day of unrest as regime cracks down on critics |url=https://www.theguardian.com/world/2009/jun/17/iran-protests-day-five |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161221142529/https://www.theguardian.com/world/2009/jun/17/iran-protests-day-five |archive-date=21 December 2016 |access-date=14 December 2016 |work=[[The Guardian]] |location=London}}</ref><ref>{{cite news |date=5 July 2009 |title=Iran clerics defy election ruling |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/8134904.stm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171010065919/http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/8134904.stm |archive-date=10 October 2017 |access-date=18 June 2011 |work=[[BBC News]]}}</ref><ref>{{cite web |date=7 September 2009 |title=Is this government legitimate? |url=http://www.bbc.co.uk/persian/iran/2009/07/090704_op_brief_majma_qom.shtml |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150409060631/http://www.bbc.co.uk/persian/iran/2009/07/090704_op_brief_majma_qom.shtml |archive-date=9 April 2015 |access-date=18 June 2011 |publisher=[[BBC]]}}</ref> [[Biểu tình Iran 2017–2018|Các cuộc biểu tình Iran 2017–18]] đã lan rộng khắp đất nước để phản ứng lại tình hình kinh tế và chính trị.<ref>{{cite news |last=Erdbrink |first=Thomas |date=4 August 2018 |title=Protests Pop Up Across Iran, Fueled by Daily Dissatisfaction |url=https://www.nytimes.com/2018/08/04/world/middleeast/iran-protests.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231023212544/https://www.nytimes.com/2018/08/04/world/middleeast/iran-protests.html |archive-date=23 October 2023 |access-date=5 August 2022 |newspaper=[[The New York Times]]}}</ref> Đã có xác nhận chính thức rằng hàng nghìn người biểu tình bị bắt giữ.<ref>{{Cite news |date=24 January 2019 |title=Iran arrested 7,000 in crackdown on dissent during 2018 |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-46984649 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230528144810/https://www.bbc.com/news/world-middle-east-46984649 |archive-date=28 May 2023 |access-date=5 August 2022 |work=[[BBC News]]}}</ref> Các cuộc [[Biểu tình Iran 2019|biểu tình Iran 2019–20]] bắt đầu vào ngày 15 tháng 11 tại [[Ahvaz]], và lan rộng khắp cả nước sau khi chính phủ thông báo tăng giá nhiên liệu lên tới 300%.<ref>{{cite news |date=17 November 2019 |title=In Pictures: Iranians protest against the increase in fuel prices |url=https://www.aljazeera.com/indepth/inpictures/pictures-iranians-protest-increase-fuel-prices-191117091345643.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191119060103/https://www.aljazeera.com/indepth/inpictures/pictures-iranians-protest-increase-fuel-prices-191117091345643.html |archive-date=19 November 2019 |access-date=19 November 2019 |publisher=[[Al Jazeera]]}}</ref> Việc ngắt kết nối [[Internet]] hoàn toàn kéo dài một tuần đã đánh dấu một trong những đợt cắt Internet nghiêm trọng nhất ở bất kỳ quốc gia nào, và là cuộc đàn áp đẫm máu nhất của chính phủ đối với người biểu tình. Hàng chục nghìn người đã bị bắt và hàng trăm người đã bị giết chỉ trong vài ngày theo nhiều quan sát viên quốc tế, bao gồm [[Tổ chức Ân xá Quốc tế]].<ref>{{cite news |title=Special Report: Iran's leader ordered crackdown on unrest – 'Do whatever it takes to end it' |url=https://www.reuters.com/article/us-iran-protests-specialreport/special-report-irans-leader-ordered-crackdown-on-unrest-do-whatever-it-takes-to-end-it-idUSKBN1YR0QR |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191223095916/https://www.reuters.com/article/us-iran-protests-specialreport/special-report-irans-leader-ordered-crackdown-on-unrest-do-whatever-it-takes-to-end-it-idUSKBN1YR0QR |archive-date=23 December 2019 |access-date=23 December 2019 |work=[[Reuters]]}}</ref>

[[Chuyến bay 752 của Ukraine International Airlines]] là một chuyến bay hành khách dân sự quốc tế theo lịch trình từ [[Tehran]] đến [[Kyiv]], được khai thác bởi [[Ukraine International Airlines]]. Vào ngày 8 tháng 1 năm 2020, chiếc [[Boeing 737-800|Boeing 737–800]] thực hiện lộ trình này đã bị IRGC bắn hạ ngay sau khi cất cánh, giết chết tất cả 176 người trên máy bay và dẫn đến các cuộc biểu tình. Một cuộc điều tra quốc tế đã dẫn đến việc chính phủ thừa nhận việc bắn hạ, gọi đó là "lỗi con người".<ref>{{cite news |date=8 January 2020 |title=Ukrainian airplane with 180 aboard crashes in Iran: Fars |url=https://www.reuters.com/article/us-iran-crash/ukrainian-airplane-with-180-aboard-crashes-in-iran-fars-idUSKBN1Z70EL |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200108035747/https://www.reuters.com/article/us-iran-crash/ukrainian-airplane-with-180-aboard-crashes-in-iran-fars-idUSKBN1Z70EL |archive-date=8 January 2020 |access-date=8 January 2020 |work=[[Reuters]]}}</ref><ref>{{cite news |date=11 January 2020 |title=Demands for justice after Iran's plane admission |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-51077788 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200112185600/https://www.bbc.com/news/world-middle-east-51077788 |archive-date=12 January 2020 |access-date=11 January 2020 |publisher=[[BBC]]}}</ref> Các cuộc biểu tình chống chính phủ tiếp theo bắt đầu vào ngày 16 tháng 9 năm 2022 sau khi một phụ nữ tên là [[Cái chết của Mahsa Amini|Mahsa Amini qua đời]] khi bị cảnh sát giam giữ sau khi bị bắt bởi Tuần tra Hướng dẫn (Guidance Patrol), thường được biết đến với tên gọi là "cảnh sát đạo đức".<ref>{{Cite web |title=Who are Iran's 'morality police'? – DW – 12/04/2022 |url=https://www.dw.com/en/who-are-irans-morality-police/a-63200711 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231023065624/https://www.dw.com/en/who-are-irans-morality-police/a-63200711 |archive-date=23 October 2023 |access-date=23 October 2023 |publisher=[[Deutsche Welle]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |date=20 September 2022 |title=Protests flare across Iran in violent unrest over woman's death |url=https://www.reuters.com/world/middle-east/tehran-governor-accuses-protesters-attacks-least-22-arrested-2022-09-20/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220927195508/https://www.reuters.com/world/middle-east/tehran-governor-accuses-protesters-attacks-least-22-arrested-2022-09-20/ |archive-date=27 September 2022 |access-date=23 September 2022 |work=[[Reuters]] |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last1=Leonhardt |first1=David |date=26 September 2022 |title=Iran's Ferocious Dissent |url=https://www.nytimes.com/2022/09/26/briefing/iran-protests-mahsa-amini.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220927061245/https://www.nytimes.com/2022/09/26/briefing/iran-protests-mahsa-amini.html |archive-date=27 September 2022 |access-date=27 September 2022 |website=[[The New York Times]]}}</ref><ref>{{cite news |date=16 September 2022 |title=Iranian woman dies 'after being beaten by morality police' over hijab law |url=https://www.theguardian.com/global-development/2022/sep/16/iranian-woman-dies-after-being-beaten-by-morality-police-over-hijab-law |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220920020636/https://www.theguardian.com/global-development/2022/sep/16/iranian-woman-dies-after-being-beaten-by-morality-police-over-hijab-law |archive-date=20 September 2022 |access-date=22 September 2022 |work=[[The Guardian]] |language=en}}</ref> Cuộc đàn áp của chính phủ đối với các cuộc biểu tình đã được [[LHQ]] mô tả là [[tội ác chống lại loài người]].<ref>{{Cite web |date=2024-03-08 |title=Iran committed crimes against humanity during protest crackdown, UN says |url=https://www.aljazeera.com/news/2024/3/8/iran-committed-crimes-against-humanity-during-protest-crackdown-un-says |access-date=2025-09-06 |publisher=Al Jazeera |language=en}}</ref>

==Kinh tế==
{{Chính|Kinh tế Iran}}

[[Tập tin:Aerial View of Tehran 26.11.2008 04-35-03.JPG|thế=|nhỏ|200x200px|[[Tehran]] là trung tâm kinh tế của Iran, nắm giữ 45% các ngành công nghiệp của đất nước.]]
Tính đến năm 2024, Iran là nền [[Danh sách quốc gia theo GDP (PPP)|kinh tế lớn thứ 19 trên thế giới]] (tính theo PPP - Sức mua tương đương). Đây là một nền kinh tế hỗn hợp bao gồm kế hoạch hóa tập trung, sở hữu nhà nước đối với dầu mỏ và các doanh nghiệp lớn khác, nông nghiệp làng xã, cùng các hoạt động kinh doanh thương mại và dịch vụ tư nhân quy mô nhỏ.<ref>{{cite web |url=http://www.traveldocs.com/ir/economy.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20110608192955/http://www.traveldocs.com/ir/economy.htm |archive-date=8 June 2011 |title=Iran economy |access-date=18 June 2011}}</ref> [[Dịch vụ]] đóng góp tỷ trọng lớn nhất vào cơ cấu GDP, tiếp theo là [[công nghiệp]] (khai khoáng và sản xuất) và [[nông nghiệp]].<ref>[http://www.turquoisepartners.com/iraninvestment/IIM-AprMay12.pdf ''Iran Investment Monthly''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131031023806/http://www.turquoisepartners.com/iraninvestment/IIM-AprMay12.pdf |date=31 October 2013 }}. Turquoise Partners (April 2012). Retrieved 24 July 2012.</ref> Những trụ cột đặc trưng của nền kinh tế này bao gồm lĩnh vực hydrocacbon, công nghiệp chế tạo và dịch vụ tài chính..<ref>{{Cite web |title=Overview |url=https://www.worldbank.org/en/country/iran/overview |access-date=24 December 2023 |publisher=World Bank |language=en |archive-date=4 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200704155746/https://www.worldbank.org/en/country/iran/overview |url-status=live}}</ref> Với 10% trữ lượng dầu mỏ và 15% trữ lượng [[khí đốt]] của thế giới, Iran là một siêu cường năng lượng. Hơn 40 ngành công nghiệp đang tham gia trực tiếp vào Sở giao dịch chứng khoán Tehran.

[[Tehran]] là đầu tàu kinh tế của Iran.<ref>{{cite encyclopedia |title=Tehran (Iran): People – Britannica Online Encyclopedia |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/585619/Tehran/276311/Economy |access-date=21 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121123001337/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/585619/Tehran/276311/Economy |archive-date=23 November 2012 |url-status=live}}</ref> Khoảng 30% lực lượng lao động khu vực công và 45% các công ty công nghiệp lớn của Iran đặt tại đây, và một nửa số nhân viên của các công ty này làm việc cho chính phủ.<ref>{{cite web |author=Cordesman, Anthony H. |date=23 September 2008 |title=The US, Israel, the Arab States and a Nuclear Iran. Part One: Iranian Nuclear Programs |url=http://csis.org/files/media/csis/pubs/081006_iran_nuclear.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100806042511/http://csis.org/files/media/csis/pubs/081006_iran_nuclear.pdf |archive-date=6 August 2010 |access-date=25 September 2010 |work=Center for Strategic and International Studies}}</ref> Ngân hàng Trung ương Iran chịu trách nhiệm phát triển và duy trì tiền tệ chính của đất nước, là đồng [[rial Iran]]. Chính phủ không công nhận các [[công đoàn]] ngoại trừ các hội đồng lao động Hồi giáo, vốn phải chịu sự phê duyệt của người sử dụng lao động và các cơ quan an ninh.<ref name="ayatoil">{{cite news |title=Iran's banned trade unions: Aya-toiling |url=https://www.economist.com/news/middle-east-and-africa/21576408-though-watched-and-muzzled-independent-labour-unions-are-stirring-aya-toiling |access-date=23 June 2013 |newspaper=[[The Economist]] |date=20 April 2013 |archive-date=23 June 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130623080810/http://www.economist.com/news/middle-east-and-africa/21576408-though-watched-and-muzzled-independent-labour-unions-are-stirring-aya-toiling |url-status=live}}</ref> Iran là quốc gia đầu tiên trên thế giới áp dụng thu nhập cơ bản quốc gia vào mùa thu năm 2010.<ref>{{cite news |date=23 June 2011 |title=Iran's bold economic reform: Economic jihad |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2011/06/23/economic-jihad |newspaper=The Economist}}</ref> Tỷ lệ thất nghiệp ở mức 9% vào năm 2022.<ref>{{Cite web |url=https://www.ceicdata.com/en/indicator/iran/unemployment-rate |title=Iran Unemployment Rate |access-date=7 June 2024 |archive-date=8 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231108141105/https://www.ceicdata.com/en/indicator/iran/unemployment-rate |url-status=live}}</ref>

[[Thâm hụt ngân sách]] là một vấn đề triền miên, chủ yếu do các khoản trợ cấp lớn của nhà nước, bao gồm trợ cấp thực phẩm và đặc biệt là trợ cấp xăng dầu, tổng cộng lên tới 100 tỷ USD chỉ tính riêng các khoản trợ cấp năng lượng vào năm 2022.<ref>{{Cite web |url=https://www.iranintl.com/en/202205093109 |title=Senior Official Says Iran Paying $100 Billion In Energy Subsidies |website=Iran International |date=9 May 2022 |access-date=7 June 2024 |archive-date=4 June 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240604142038/https://www.iranintl.com/en/202205093109 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.payvand.com/news/07/jan/1295.html |title=Ahmadinejad's Achilles Heel: The Iranian Economy |website= |access-date=18 June 2011 |archive-date=10 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171010061417/http://www.payvand.com/news/07/jan/1295.html}}</ref> Năm 2010, kế hoạch cải cách kinh tế là cắt giảm trợ cấp dần dần và thay thế bằng hỗ trợ xã hội có mục tiêu. Mục tiêu là chuyển dịch sang giá cả thị trường tự do, tăng năng suất và công bằng xã hội.<ref>{{cite web |url=http://go.worldbank.org/KQD2RP3RX0 |archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20110210062245/http://go.worldbank.org/KQD2RP3RX0 |archive-date=10 February 2011 |title=Iran – Country Brief |access-date=30 January 2010}}</ref> Chính quyền tiếp tục cải cách và cho biết sẽ đa dạng hóa nền kinh tế vốn phụ thuộc vào [[dầu mỏ]]. Iran đã phát triển ngành công nghiệp [[công nghệ sinh học]], [[công nghệ nano]] và [[dược phẩm]].<ref>{{cite web |url=http://www.nanovip.com/nanotechnology-companies/iran |archive-url=https://web.archive.org/web/20061114070827/http://www.nanovip.com/nanotechnology-companies/iran |archive-date=14 November 2006 |title=List of Iranian Nanotechnology companies |access-date=21 June 2013}}</ref> Chính phủ cũng đang tiến hành tư nhân hóa các ngành công nghiệp.

Iran sở hữu các ngành công nghiệp sản xuất hàng đầu Trung Đông về [[Công nghiệp ô tô|ô tô]], giao thông vận tải, vật liệu xây dựng, thiết bị gia dụng, thực phẩm và hàng nông sản, khí tài quân sự, [[dược phẩm]], [[công nghệ thông tin]] và [[hóa dầu]].<ref name="Economy">{{cite web |url=https://www.uktradeinvest.gov.uk/ukti/appmanager/ukti/countries?_nfls=false&_nfpb=true&_pageLabel=CountryType1&navigationPageId=/iran |archive-url=https://web.archive.org/web/20060213220829/https://www.uktradeinvest.gov.uk/ukti/appmanager/ukti/countries?_nfls=false&_nfpb=true&_pageLabel=CountryType1&navigationPageId=%2Firan |archive-date=13 February 2006 |title=UK Trade & Investment |date=13 February 2006 |access-date=21 June 2013}}</ref> Nước này nằm trong nhóm 5 quốc gia sản xuất hàng đầu thế giới về các sản phẩm [[mơ]], [[anh đào]], [[dưa chuột]], [[dưa chuột bao tử]], [[chà là]], [[sung]], [[hạt dẻ cười]], [[mộc qua]], [[quả óc chó]], [[kiwi]] và [[dưa hấu]].<ref>{{Cite web |url=https://www.fao.org/faostat/en/#data/QCL |title=FAOSTAT |website=FAO |access-date=7 June 2024 |archive-date=12 November 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161112130804/https://www.fao.org/faostat/en/#data/QCL |url-status=live}}</ref> Các lệnh trừng phạt quốc tế chống lại Iran đã gây thiệt hại nặng nề cho nền kinh tế.<ref name="everend">{{cite news |title=Iran and sanctions: When will it ever end? |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2012/08/18/when-will-it-ever-end |newspaper=[[The Economist]] |access-date=23 June 2013 |date=18 August 2012 |archive-date=30 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130530021803/http://www.economist.com/node/21560596 |url-status=live}}</ref> Iran là một trong ba quốc gia chưa phê chuẩn [[Hiệp định Paris (định hướng)|Hiệp định Paris]] về hạn chế biến đổi khí hậu, mặc dù các học giả cho rằng điều này sẽ tốt cho đất nước.<ref>{{cite journal |last1=Larch |first1=Mario |last2=Wanner |first2=Joschka |title=The consequences of non-participation in the Paris Agreement |journal=European Economic Review |date=April 2024 |volume=163 |article-number=104699 |doi=10.1016/j.euroecorev.2024.104699 |hdl=10419/302105 |hdl-access=free}}</ref>

Iran chịu tình trạng [[lạm phát]] cao <ref>{{Cite web |title=World Bank Open Data |url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.DEFL.KD.ZG?locations=IR |access-date=10 March 2025 |website=World Bank Open Data}}</ref><ref>{{Cite web |title=Iran Datasets |url=https://www.imf.org/external/datamapper/profile/IRN |access-date=10 March 2025 |website=IMF}}</ref> và đặc biệt là giá thực phẩm tăng vọt. Một yếu tố đóng góp chính vào tình trạng lạm phát này là sự tham gia của IRGC (Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo) vào nền kinh tế,<ref>{{cite book |last1=Wehrey |first1=Frederic |chapter=Economic Expansion: The IRGCʹs Business Conglomerate and Public Works |date=2009 |title=The Rise of the Pasdaran |url=https://archive.org/details/riseofpasdaranas0000unse |pages=[https://archive.org/details/riseofpasdaranas0000unse/page/54 55]–76 |series=Assessing the Domestic Roles of IranA's Islamic Revolutionary Guards Corps |publisher=RAND Corporation |isbn=978-0-8330-4620-8 |last2=Green |first2=Jerrold D. |last3=Nichiporuk |first3=Brian |last4=Nader |first4=Alireza |last5=Hansell |first5=Lydia |last6=Nafisi |first6=Rasool |last7=Bohandy |first7=S. R. |jstor=10.7249/mg821osd.12}}</ref> đặc biệt là trong lĩnh vực nông nghiệp và thực phẩm, ngoài ra còn do chi tiêu đáng kể dành cho "Trục Kháng chiến" (Axis of Resistance) làm gia tăng thâm hụt công.<ref>{{Cite web |last=Amiri |first=Hoshang |date=27 May 2025 |title=Iran's Government Budget Deficit Worsened During Ebrahim Raisi's Presidency |url=https://iranfocus.com/economy/51255-irans-government-budget-deficit-worsened-during-ebrahim-raisis-presidency/ |access-date=10 March 2025 |website=Iran Focus |language=en-US}}</ref>

=== Du lịch ===
[[Tập_tin:Kish_Island,_Persian_Gulf,_Iran.jpg|nhỏ|Khoảng 12 triệu lượt khách du lịch ghé thăm đảo Kish hàng năm]]
Ngành du lịch của Iran đã tăng trưởng nhanh chóng trước [[đại dịch COVID-19]], đạt gần 9 triệu lượt khách quốc tế vào năm 2019, trở thành điểm đến du lịch có tốc độ tăng trưởng nhanh thứ ba thế giới.<ref>{{Cite web |date=18 August 2019 |title=Iran's tourist arrivals grow to over 8 Million: Minister |url=https://en.irna.ir/news/83911482/Iran-s-tourist-arrivals-grow-to-over-8-million-Minister |access-date=7 December 2023 |website=Irna |archive-date=7 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231207181819/https://en.irna.ir/news/83911482/Iran-s-tourist-arrivals-grow-to-over-8-million-Minister |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |date=7 December 2023 |title=Iran Third Fastest Growing Tourism Destination In 2019: UNWTO |url=https://www.mcth.ir/english/news/ID/50639 |access-date=7 December 2023 |website=MCTH |archive-date=7 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231207180653/https://www.mcth.ir/english/news/ID/50639}}</ref>Năm 2022, ngành này đã mở rộng tỷ trọng đóng góp lên đến 5% tổng quy mô nền kinh tế.<ref>{{Cite web |date=29 April 2024 |title=Iran's tourism industry up by 21% in 2023 |url=https://en.mehrnews.com/news/214503/Iran-s-tourism-industry-up-by-21-in-2023 |access-date=1 May 2024 |agency=[[Mehr News Agency]] |language=en |archive-date=29 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429085210/https://en.mehrnews.com/news/214503/Iran-s-tourism-industry-up-by-21-in-2023 |url-status=live}}</ref> Du lịch Iran đã chứng kiến mức tăng trưởng 43% trong năm 2023, trong năm nước này đã thu hút 6 triệu lượt khách quốc tế.<ref>{{Cite news |date=28 May 2024 |script-title=fa:بازدید ۶ میلیون گردشگر خارجی از ایران در یک سال/ صعود ۶ پله‌ای ایران در رده‌بندی گردشگری |url=https://www.irna.ir/news/85492058/بازدید-۶میلیون-گردشگر-خارجی-از-ایران-در-یک-سال-صعود-۶-پله-ای |agency=[[Islamic Republic News Agency]] |access-date=28 May 2024 |archive-date=28 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240528112554/https://www.irna.ir/news/85492058/بازدید-۶میلیون-گردشگر-خارجی-از-ایران-در-یک-سال-صعود-۶-پله-ای |url-status=live}}</ref> Chính phủ đã bãi bỏ yêu cầu [[thị thực]] đối với 60 quốc gia tính đến năm 2023.<ref>{{Cite web |last=Kryeziu |first=Alza |date=17 April 2024 |title=Half of the World Now Granted Visa-Free Access to Iran |url=https://visaguide.world/news/half-of-the-world-now-granted-visa-free-access-to-iran/ |access-date=15 May 2024 |website= |language=en-US |archive-date=18 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240418095000/https://visaguide.world/news/half-of-the-world-now-granted-visa-free-access-to-iran/ |url-status=live}}</ref>

98% các chuyến đi của khách nước ngoài tới Iran là nhằm mục đích nghỉ dưỡng, trong khi chỉ 2% là vì mục đích công tác, cho thấy sức hấp dẫn của quốc gia này như một điểm đến du lịch.<ref>{{Cite web |date=29 April 2024 |title=Revival rhythm: Iran's tourism blooms by 21% |url=https://www.tehrantimes.com/news/497821/Revival-rhythm-Iran-s-tourism-blooms-by-21 |access-date=1 May 2024 |website=[[Tehran Times]] |language=en |archive-date=6 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240506165621/https://www.tehrantimes.com/news/497821/Revival-rhythm-Iran-s-tourism-blooms-by-21 |url-status=live}}</ref> Bên cạnh thủ đô, các điểm du lịch nổi tiếng nhất là [[Isfahan]], [[Shiraz]] và [[Mashhad]].<ref>[http://www.tehrantimes.com/PDF/10978/10978-7.pdf Sightseeing and excursions in Iran] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150418212600/http://www.tehrantimes.com/PDF/10978/10978-7.pdf|date=18 April 2015}}. ''[[Tehran Times]]'', 28 September 2010. Retrieved 22 March 2011.</ref> Lượng du khách từ các quốc gia [[Tây Á]] khác đã tăng 31% trong bảy tháng đầu năm 2023.<ref>{{Cite web |date=12 December 2023 |title=Foreign arrivals in Iran reach 4.4 million in 8 months, up by 48.5% y/y |url=https://www.tehrantimes.com/news/492481/Foreign-arrivals-in-Iran-reach-4-4-million-in-8-months-up-by |access-date=18 January 2024 |website=[[Tehran Times]] |language=en |archive-date=16 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231216120727/https://www.tehrantimes.com/news/492481/Foreign-arrivals-in-Iran-reach-4-4-million-in-8-months-up-by |url-status=live}}</ref>  Du lịch nội địa của Iran thuộc hàng lớn nhất thế giới; du khách Iran đã chi tiêu 33 tỷ USD chỉ riêng trong năm 2021.<ref>{{Cite web |date=15 December 2023 |title=Iran's tourism among the top 20 countries |url=https://newspaper.irandaily.ir/7386/5/4874 |website=Iran Daily |access-date=15 December 2023 |archive-date=15 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231215175941/https://newspaper.irandaily.ir/7386/5/4874 |url-status=live}}</ref><ref name="BYI">{{Cite book |last1=Ayse |first1=Valentine |url=http://www.investiniran.ir/en/filepool/26?redirectpage=%2fen%2febook |last2=Nash |first2=Jason John |last3=Leland |first3=Rice |date=2013 |title=The Business Year 2013: Iran |place=London |publisher=The Business Year |page=166 |isbn=978-1-908180-11-7 |access-date=23 June 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161227193349/http://www.investiniran.ir/en/filepool/26?redirectpage=%2Fen%2Febook |archive-date=27 December 2016}}</ref><ref name="MACooper2012">{{cite book |author1=Brian Boniface, MA |author2=Chris Cooper |author3=Robyn Cooper |title=Worldwide Destinations: The geography of travel and tourism |url=https://books.google.com/books?id=U9CzLp7n6mgC&pg=PA362 |year=2012 |publisher=Routledge |isbn=978-1-136-00113-0 |page=362}}</ref> Iran dự kiến đầu tư tổng cộng 32 tỷ USD vào lĩnh vực du lịch đến năm 2026.<ref>{{Cite web |date=10 January 2023 |title=Iran sets up funds for tourism development |url=https://www.tehrantimes.com/news/480690/Iran-sets-up-fund-for-tourism-development |website=[[Tehran Times]] |access-date=15 December 2023 |archive-date=15 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231215180959/https://www.tehrantimes.com/news/480690/Iran-sets-up-fund-for-tourism-development |url-status=live}}</ref>

=== Công nghiệp và dịch vụ ===
[[Tập_tin:IKCO_Reera_01_2023-09-01.jpg|nhỏ|Iran là nhà sản xuất ô tô lớn thứ 16 trên thế giới, trong đó [[IKCO]] là hãng xe lớn nhất tại khu vực [[Trung Đông]], [[Trung Á]] và [[Bắc Phi]].]]
Iran là nhà sản xuất ô tô lớn thứ 16 trên thế giới, trong đó [[IKCO]] là hãng xe lớn nhất tại khu vực [[Trung Đông]], [[Trung Á]] và [[Bắc Phi]]. Năm 2024, Iran xếp thứ 16 trong lĩnh vực sản xuất ô tô toàn cầu, xếp trên [[Anh]], [[Ý]] và [[Nga]].<ref>{{Cite web |date=30 March 2024 |title=Iran takes world's 16th place in car manufacturing: OICA |url=https://en.mehrnews.com/news/213366/Iran-takes-world-s-16th-place-in-car-manufacturing-OICA |access-date=31 March 2024 |agency=[[Mehr News Agency]] |language=en |archive-date=31 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240331012940/https://en.mehrnews.com/news/213366/Iran-takes-world-s-16th-place-in-car-manufacturing-OICA |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=Iran takes world's 16th place in car manufacturing: OICA |url=https://nournews.ir/en/news/168914/news/168914/Iran-takes-world%27s-16th-place-in-car-manufacturing-OICA |access-date=31 March 2024 |website= |language=en}}{{Dead link|date=October 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Nước này đã chế tạo được 1,188 triệu chiếc ô tô trong năm 2023, đạt mức tăng trưởng 12% so với các năm trước đó. Iran xuất khẩu ô tô sang các quốc gia như [[Venezuela]], [[Nga]] và [[Belarus]]. Từ năm 2008 đến 2009, Iran đã có bước nhảy vọt từ vị trí thứ 69 lên vị trí thứ 28 về tốc độ tăng trưởng sản xuất công nghiệp hàng năm <ref>{{Cite web |date=27 February 2010 |title=Iran advances 41 places in industrial production |url=https://www.tehrantimes.com/news/215089/Iran-advances-41-places-in-industrial-production |access-date=10 January 2024 |website=[[Tehran Times]] |language=en |archive-date=10 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240110114053/https://www.tehrantimes.com/news/215089/Iran-advances-41-places-in-industrial-production |url-status=live}}</ref>

Các nhà thầu Iran đã thắng nhiều gói thầu quốc tế trong các lĩnh vực xây dựng khác nhau như [[đập]], [[cầu]], [[đường bộ]], [[tòa nhà]], [[đường sắt]], [[phát điện]], cũng như các ngành công nghiệp [[khí đốt]], [[dầu mỏ]] và [[hóa dầu]]. Năm 2011, khoảng 66 công ty công nghiệp của Iran đang thực hiện các dự án tại 27 quốc gia.<ref>{{Cite web |date=1 April 2011 |title=Iran doing industrial projects in 27 countries |url=https://en.mehrnews.com/news/45255/Iran-doing-industrial-projects-in-27-countries |access-date=10 January 2024 |agency=[[Mehr News Agency]] |language=en}}</ref> Iran đã xuất khẩu các dịch vụ kỹ thuật và công trình trị giá hơn 20 tỷ USD trong giai đoạn 2001–2011. Sự sẵn có của nguồn nguyên liệu thô trong nước, trữ lượng khoáng sản phong phú và nguồn nhân lực giàu kinh nghiệm đều đóng vai trò quan trọng trong việc thắng thầu.<ref>{{Cite web |date=28 January 2011 |script-title=fa:سازمان توسعه تجارت ایران |url=http://en.tpo.ir/documents/document/11970/12498/Technical-Engineering-Services.aspx |access-date=10 January 2024 |archive-date=28 January 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110128131844/http://en.tpo.ir/documents/document/11970/12498/Technical-Engineering-Services.aspx}}</ref>
[[Tập_tin:Sam_Cafe,_Tehran_(39662980492).jpg|nhỏ|Một quán cà phê hiện đại ở Tehran]]
Ngành công nghiệp ô tô của Iran là ngành công nghiệp năng động thứ hai của Iran, sau ngành công nghiệp dầu khí. ITMCO là nhà sản xuất [[máy kéo]] lớn nhất ở Trung Đông. Iran là nhà sản xuất ô tô lớn thứ 12 trên thế giới. 45% các công ty công nghiệp lớn nằm tại [[Tehran]], và gần một nửa số nhân công của họ làm việc cho chính phủ.<ref>{{Cite web |url=http://csis.org/files/media/csis/pubs/081006_iran_nuclear.pdf |title=The US, Israel, the Arab States and a Nuclear Iran |access-date=10 January 2024 |archive-date=6 August 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100806042511/http://csis.org/files/media/csis/pubs/081006_iran_nuclear.pdf}}</ref> Các hợp tác xã do chính phủ bảo trợ và các hộ kinh doanh tại chợ [[bazaar]] là hai lực lượng chính nắm giữ ngành bán lẻ Iran. Đại đa số thực phẩm được tiêu thụ qua kênh [[chợ đường phố]], với mức giá được ấn định bởi Cục Thống kê.<ref>{{Cite web |date=3 April 2012 |title=SCT – Shopping Centers Today Online |url=http://www.icsc.org/srch/sct/sct0907/feature_iran.php |access-date=10 January 2024 |archive-date=3 April 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120403073459/http://www.icsc.org/srch/sct/sct0907/feature_iran.php}}</ref>

[[Xây dựng]] là một trong những lĩnh vực quan trọng nhất tại Iran. Doanh thu hàng năm của ngành xây dựng lên tới 38,4 tỷ USD.<ref name="austrade.gov.au">{{Cite web |url=http://www.austrade.gov.au/Construction-to-Iran/default.aspx |title=Construction to Iran – for Australian exporters – Austrade |access-date=2007-02-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070306065159/http://www.austrade.gov.au/Construction-to-Iran/default.aspx |archive-date=2007-03-06 |url-status=live}}</ref> Ngân hàng Trung ương Iran cho biết 70% người dân Iran sở hữu nhà ở, với một lượng lớn tiền nhàn rỗi đang đổ vào thị trường nhà đất.<ref name="iran-daily1">[http://iran-daily.com/1385/2740/html/economy.htm Iran Daily – Domestic Economy – 12/23/06<!-- Bot generated title -->] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070907012151/http://iran-daily.com/1385/2740/html/economy.htm |date=2007-09-07 }}</ref><ref name="iran-daily2">[http://iran-daily.com/1386/2812/html/economy.htm Iran Daily – Domestic Economy – 04/09/07<!-- Bot generated title -->] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070906160656/http://iran-daily.com/1386/2812/html/economy.htm |date=2007-09-06 }}</ref> Iran được xếp trong nhóm 15 quốc gia có trữ lượng khoáng sản lớn nhất trên thế giới.<ref>{{Cite web |title=MINING.COM |url=https://www.mining.com/ |access-date=10 January 2024 |website= |language=en-US |archive-date=10 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240110104248/https://www.mining.com/ |url-status=live}}</ref><ref name="auto">{{Cite web |date=7 July 2011 |title=Atieh Bahar – Resources – Iran's Automotive Industry Overview |url=http://www.atiehbahar.com/Resource.aspx?n=1000042 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110707182609/http://www.atiehbahar.com/Resource.aspx?n=1000042 |archive-date=7 July 2011 |access-date=10 January 2024}}</ref> Iran hiện đã đạt được tự chủ trong việc thiết kế, xây dựng và vận hành các [[đập nước]] và [[nhà máy điện]]. Iran là một trong sáu quốc gia trên thế giới sản xuất được [[tuabin]] chạy bằng [[khí]] và [[hơi nước]].<ref>{{Cite web |date=12 October 2012 |title=Official: Iran now among world's 6 turbine manufacturers – Tehran Times |url=http://www.tehrantimes.com/economy-and-business/99706-official-iran-now-among-worlds-6-turbine-manufacturers |access-date=10 January 2024 |archive-date=12 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121012033817/http://www.tehrantimes.com/economy-and-business/99706-official-iran-now-among-worlds-6-turbine-manufacturers}}</ref>

===Năng lượng===
[[Tập_tin:South_Pars_Onshore_Facilities_(8).jpg|nhỏ|Mỏ khí ngưng tụ South Pars, mỏ khí đốt lớn nhất thế giới, nắm giữ 8% trữ lượng khí đốt toàn cầu.<ref>{{Cite web |date=18 May 2023 |title=Gas compression at South Pars |url=https://en.shana.ir/news/472739/Gas-compression-at-South-Pars |access-date=17 March 2024 |website=Shana |language=en}}</ref>]]
Iran được đánh giá là một siêu cường năng lượng, trong đó [[dầu mỏ]] đóng vai trò then chốt.<ref>{{Cite web |last=Coşkun |first=Bezen Balamir |year=2009 |title=Global Energy Geopolitics and Iran |url=http://www.uidergisi.com/wp-content/uploads/2011/06/Global-Energy-Geopolitics-and-Iran.pdf |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20140401102351/http://www.uidergisi.com/wp-content/uploads/2011/06/Global-Energy-Geopolitics-and-Iran.pdf |archive-date=1 April 2014}}</ref><ref>{{Cite web |date=3 March 2016 |title=The Rising might of the Middle East super power – Council on Foreign Relations |url=http://www.cfr.org/iran/rising-might-middle-east-super-power/p11412 |access-date=15 May 2024 |archive-date=3 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303175813/http://www.cfr.org/iran/rising-might-middle-east-super-power/p11412}}</ref> Tính đến năm 2023, Iran sản xuất 4% lượng dầu thô toàn cầu (3,6 triệu thùng hay 570.000 m³ mỗi ngày),<ref>{{Cite web |url=https://www.eia.gov/international/data/world/petroleum-and-other-liquids/annual-petroleum-and-other-liquids-production?pd=5&p=0000000000000000000000000000000000vg&u=0&f=A&v=mapbubble&a=-&i=none&vo=value&t=C&g=00000000000000000000000000000000000000000000000001&l=249-ruvvvvvfvtvnvv1vrvvvvfvvvvvvfvvvou20evvvvvvvvvvnvvvs0008&s=94694400000&e=1672531200000& |title=International - U.S. Energy Information Administration (EIA) |website= |access-date=7 June 2024 |archive-date=10 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240510202759/https://www.eia.gov/international/data/world/petroleum-and-other-liquids/annual-petroleum-and-other-liquids-production?pd=5&p=0000000000000000000000000000000000vg&u=0&f=A&v=mapbubble&a=-&i=none&vo=value&&t=C&g=00000000000000000000000000000000000000000000000001&l=249-ruvvvvvfvtvnvv1vrvvvvfvvvvvvfvvvou20evvvvvvvvvvnvvvs0008&s=94694400000&e=1672531200000 |url-status=live}}</ref> tạo ra 36 tỷ USD<ref name="u048">{{cite web |date=2 April 2024 |title=Iran's oil exports reached $35 billion in last 12 months -ILNA |url=https://www.reuters.com/markets/commodities/irans-oil-exports-reached-35-billion-last-12-months-ilna-2024-04-02/ |website=[[Reuters]]}}</ref> doanh thu xuất khẩu và là nguồn thu [[ngoại tệ]] chính của đất nước.<ref>{{Cite web |title=Iran's Foreign Trade Regime Report |url=http://www.irantradelaw.com/wp-content/uploads/2010/03/Irans-Foreign-Trade-Regime-Report.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20130310232210/http://www.irantradelaw.com/wp-content/uploads/2010/03/Irans-Foreign-Trade-Regime-Report.pdf |archive-date=10 March 2013 |access-date=11 August 2010}}</ref>

Trữ lượng dầu và khí đốt của Iran ước tính đạt 1,2 nghìn tỷ thùng;<ref>{{Cite web |title=Iran's oil and gas reserves estimated at 1.2 trillion barrels: NIOC chief {{!}} Hellenic Shipping News Worldwide |url=https://www.hellenicshippingnews.com/irans-oil-and-gas-reserves-estimated-at-1-2-trillion-barrels-nioc-chief/ |access-date=2 May 2024 |website= |archive-date=2 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240502152327/https://www.hellenicshippingnews.com/irans-oil-and-gas-reserves-estimated-at-1-2-trillion-barrels-nioc-chief/ |url-status=live}}</ref> nước này nắm giữ 10% trữ lượng dầu và 15% trữ lượng [[khí đốt]] của thế giới. Iran [[Danh sách quốc gia theo trữ lượng dầu mỏ|đứng thứ 3 thế giới về trữ lượng dầu mỏ]] <ref>{{Cite web |date=2 June 2024 |title=Iran ranks 2nd, 3rd in gas, oil reserves in world |url=https://en.irna.ir/news/85008991/Iran-ranks-2nd-3rd-in-gas-oil-reserves-in-world |website=IRNA |access-date=2 May 2024 |archive-date=2 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240502152328/https://en.irna.ir/news/85008991/Iran-ranks-2nd-3rd-in-gas-oil-reserves-in-world |url-status=live}}</ref> và là nhà xuất khẩu dầu mỏ lớn thứ 2 trong [[OPEC]]. Iran cũng sở hữu trữ lượng khí đốt lớn thứ 2 <ref name="The Wall Street Journalgas">{{cite news |title=BP Cuts Russia, Turkmenistan Natural Gas Reserves Estimates |url=http://www.rigzone.com/news/oil_gas/a/127044/BP_Cuts_Russia_Turkmenistan_Natural_Gas_Reserves_Estimates |access-date=24 June 2013 |newspaper=[[The Wall Street Journal]] |date=12 June 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130619152119/http://www.rigzone.com/news/oil_gas/a/127044/BP_Cuts_Russia_Turkmenistan_Natural_Gas_Reserves_Estimates |archive-date=19 June 2013}}</ref> và [[Danh sách quốc gia theo sản lượng khí đốt|sản lượng khí đốt tự nhiên lớn thứ 3 toàn cầu]]. Năm 2019, Iran đã phát hiện một mỏ dầu ở miền nam với trữ lượng 50 tỷ thùng.<ref>{{Cite web |first1=Nada |last1=Altaher |first2=Matthew |last2=Robinson |date=10 November 2019 |title=Iran has discovered an oil field with an estimated 53 billion barrels of crude, Rouhani says |url=https://www.cnn.com/2019/11/10/business/iran-new-oil-field-intl/index.html |access-date=2 May 2024 |publisher=[[CNN]] |language=en |archive-date=2 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240502152327/https://www.cnn.com/2019/11/10/business/iran-new-oil-field-intl/index.html |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |date=10 November 2019 |title=Iran discovers new oil field with over 50 billion barrels |url=https://apnews.com/general-news-a6adb7b30adb444998541b1b5aca4332 |access-date=2 May 2024 |website=[[AP News]] |language=en |archive-date=2 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240502153829/https://apnews.com/general-news-a6adb7b30adb444998541b1b5aca4332 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=Iran says new oilfield found with 53 billion barrels |url=https://www.aljazeera.com/economy/2019/11/10/rouhani-iran-finds-new-oilfield-with-53-billion-barrels |access-date=2 May 2024 |publisher=[[Al Jazeera]] |language=en |archive-date=2 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240502152327/https://www.aljazeera.com/economy/2019/11/10/rouhani-iran-finds-new-oilfield-with-53-billion-barrels |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news |date=10 November 2019 |title=Iran oil: New field with 53bn barrels found — Rouhani |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-50365235 |access-date=2 May 2024 |language=en-GB |archive-date=2 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240502152327/https://www.bbc.com/news/world-middle-east-50365235 |url-status=live}}</ref>

Vào tháng 4 năm 2024, NIOC (Công ty Dầu khí Quốc gia Iran) đã phát hiện 10 mỏ [[dầu đá phiến]] khổng lồ, với tổng trữ lượng 2,6 tỷ thùng.<ref>{{Cite web |date=2 April 2024 |title=Iran discovers giant shale oil reserves in several regions |url=https://en.mehrnews.com/news/213440/Iran-discovers-giant-shale-oil-reserves-in-several-regions |access-date=2 May 2024 |agency=[[Mehr News Agency]] |language=en |archive-date=10 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240410200633/https://en.mehrnews.com/news/213440/Iran-discovers-giant-shale-oil-reserves-in-several-regions |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |last=Dooley |first=Kenny |date=2 April 2024 |title=Iran discovers giant shale oil reserves in several regions |url=https://www.ogv.energy/news-item/iran-discovers-giant-shale-oil-reserves-in-several-regions |access-date=2 May 2024 |website= |language=en |archive-date=2 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240502152332/https://www.ogv.energy/news-item/iran-discovers-giant-shale-oil-reserves-in-several-regions |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |last=Ugal |first=Nishant |date=9 October 2023 |title=Four new oil and gas discoveries unveiled by Iran with potential 2.6 billion barrels of reserves |url=https://www.upstreamonline.com/exploration/four-new-oil-and-gas-discoveries-unveiled-by-iran-with-potential-2-6-billion-barrels-of-reserves/2-1-1531271 |access-date=2 May 2024 |website= |language=en |archive-date=2 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240502152328/https://www.upstreamonline.com/exploration/four-new-oil-and-gas-discoveries-unveiled-by-iran-with-potential-2-6-billion-barrels-of-reserves/2-1-1531271 |url-status=live}}</ref>

Iran tự sản xuất 60–70% thiết bị công nghiệp trong nước, bao gồm [[tua-bin]], [[máy bơm]], [[chất xúc tác]], thiết bị lọc dầu, [[tàu chở dầu]], giàn khoan, giàn khoan ngoài khơi, tháp, đường ống và các thiết bị thăm dò.<ref>[http://www.shana.ir/155561-en.html SHANA: Share of domestically made equipments on the rise] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120309074817/http://www.shana.ir/155561-en.html|date=9 March 2012}}. Retrieved 26 July 2010.</ref>  Năm 2004, Iran đã khánh thành các [[nhà máy điện gió]] và [[địa nhiệt]] đầu tiên, và nhà máy nhiệt mặt trời đầu tiên bắt đầu hoạt động vào năm 2009. Iran là quốc gia thứ ba trên thế giới phát triển được công nghệ GTL (biến khí thành lỏng).<ref>{{cite web |url=http://oilprice.com/Energy/Energy-General/Iran-Besieged-by-Gasoline-Sanctions-Develops-GTL-to-Extract-Gasoline-from-Natural-Gas.html |title=Iran, Besieged by Gasoline Sanctions, Develops GTL to Extract Gasoline from Natural Gas |publisher=Oilprice.com |access-date=7 February 2012 |archive-date=7 February 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120207171626/http://oilprice.com/Energy/Energy-General/Iran-Besieged-by-Gasoline-Sanctions-Develops-GTL-to-Extract-Gasoline-from-Natural-Gas.html |url-status=live}}</ref>

Các xu hướng nhân khẩu học và quá trình đẩy mạnh công nghiệp hóa đã khiến nhu cầu điện năng tăng 8% mỗi năm. Mục tiêu của chính phủ về việc đạt công suất lắp đặt 53 GW vào năm 2010 dự kiến đạt được thông qua việc đưa vào vận hành các nhà máy điện khí mới, cũng như bổ sung năng lực [[thủy điện]] và [[điện hạt nhân]]. [[Nhà máy điện hạt nhân]] đầu tiên của Iran đã đi vào hoạt động năm 2011.<ref name="nuclear">{{cite web |url=http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/Iran.pdf |title=Iran |access-date=18 June 2011 |archive-date=30 January 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120130153236/http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/profiles/Iran.pdf |url-status=live}}</ref><ref name="MüllerMüller2015">{{cite book |author1=Daniel Müller |author2=Professor Harald Müller |title=WMD Arms Control in the Middle East: Prospects, Obstacles and Options |url=https://books.google.com/books?id=PoFTBgAAQBAJ&pg=PA140 |date=2015 |publisher=Ashgate Publishing, Ltd. |isbn=978-1-4724-3593-4 |page=140}}</ref>

Mặc dù là một siêu cường năng lượng, tính đến giai đoạn 2024–2025, Iran vẫn phải chịu đựng một cuộc khủng hoảng năng lượng, biểu hiện qua nhiều đợt mất điện diện rộng.<ref>{{Cite news |date=12 December 2024 |script-title=fa:بازگشت دوباره خاموشی‌ها به خاطر مشکل سوخت در ایران |url=https://www.radiofarda.com/a/iran-blackouts-returns/33237782.html |access-date=10 March 2025 |work=Radio Farda |language=fa |last1=فردا |first1=رادیو}}</ref><ref>{{Cite web |date=24 February 2025 |title=Energy shortages force Iran to cut workweek to two, three days |url=https://www.iranintl.com/en/202502248976 |access-date=10 March 2025 |website= |language=en}}</ref>

===Khoa học và công nghệ===
[[Tập_tin:Incoming_Students_Celebration_98_Faculty_of_Marine_Engineering_AmirKabir_University_of_Technology.jpg|nhỏ|Sinh viên Đại học Công nghệ Amirkabir tại Tehran.]]
Iran đã đạt được những tiến bộ đáng kể trong khoa học và công nghệ, bất chấp các lệnh trừng phạt quốc tế. Trong các ngành khoa học y sinh, Viện Hóa sinh và Lý Iran sinh đang nắm giữ một chức danh Chủ tịch UNESCO về sinh học.<ref>{{cite web |url=http://www.ibb.ut.ac.ir/ |title=Institute of Biochemistry and Biophysics |date=2 February 2011 |access-date=18 June 2011 |archive-date=22 October 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061022062049/http://www.ibb.ut.ac.ir/}}</ref> Năm 2006, các nhà khoa học Iran đã [[nhân bản vô tính]] thành công một [[con cừu]] tại Trung tâm Nghiên cứu Royan ở Tehran.<ref>{{cite web |url=http://www.middle-east-online.com/english/?id=17674 |title=The first successfully cloned animal in Iran |date=30 September 2006 |access-date=21 June 2013 |archive-date=28 October 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111028014352/http://www.middle-east-online.com/english/?id=17674}}</ref> Nghiên cứu tế bào gốc của nước này nằm trong top 10 thế giới.<ref>{{cite web |url=http://isg-mit.org/projects-storage/StemCell/stem_cell_iran.pdf |title=Iranian Studies Group at MIT |access-date=25 August 2010 |archive-date=2 October 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081002222401/http://isg-mit.org/projects-storage/StemCell/stem_cell_iran.pdf}}</ref>  Iran đứng thứ 15 thế giới về phát triển [[công nghệ nano]].<ref>{{cite web |url=http://nano.ir/?lang=2index.php/news/show/1477 |title=INIC – News – 73% of Tehran's Students Acquainted with Nanotechnology |date=18 January 2010 |access-date=1 August 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151015234940/http://nano.ir/?lang=2index.php%2Fnews%2Fshow%2F1477 |archive-date=15 October 2015}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.bernama.com/bernama/v5/bm/newsworld.php?id=453647 |title=Iran Ranks 15th in Nanotech Articles |agency=Bernama |date=9 November 2009 |access-date=1 August 2010 |archive-date=10 December 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111210064005/http://www.bernama.com/bernama/v5/bm/newsworld.php?id=453647 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.iran-daily.com/1388/3372/html/science.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20090415053429/http://www.iran-daily.com/1388/3372/html/science.htm |archive-date=15 April 2009 |title=Iran daily: Iranian Technology From Foreign Perspective |access-date=21 June 2013}}</ref>

Các nhà khoa học người Iran ở nước ngoài cũng đã có những đóng góp to lớn cho nền khoa học nhân loại. Năm 1960, Ali Javan đã đồng phát minh ra loại laser khí đầu tiên, trong khi lý thuyết tập mờ được giới thiệu bởi [[Lotfi A. Zadeh]].<ref>{{cite web |url=http://www-bisc.cs.berkeley.edu/Zadeh-1965.pdf |title=Project Retired – EECS at UC Berkeley |archive-url=https://web.archive.org/web/20071127005930/http://www-bisc.cs.berkeley.edu/Zadeh-1965.pdf |archive-date=27 November 2007}}</ref> Bác sĩ tim mạch Tofy Mussivand đã phát minh và phát triển máy bơm tim nhân tạo đầu tiên, tiền thân của [[tim nhân tạo]] ngày nay. Tiếp nối các nghiên cứu về bệnh [[tiểu đường]], chỉ số HbA1c đã được khám phá bởi Samuel Rahbar. Nhiều bài báo về [[lý thuyết dây]] cũng được công bố tại Iran. Năm 2014, nhà toán học người Iran [[Maryam Mirzakhani]] đã trở thành người phụ nữ đầu tiên, và là người Iran đầu tiên, nhận được [[Huy chương Fields]], giải thưởng cao quý nhất trong lĩnh vực [[toán học]].<ref>{{cite web |author1=Ben Mathis-Lilley |title=A Woman Has Won the Fields Medal, Math's Highest Prize, for the First Time |url=http://www.slate.com/blogs/the_slatest/2014/08/12/first_female_fields_medal_winner_maryam_mirzakhani_of_stanford.html |website=Slate |publisher=Graham Holdings Company |access-date=14 August 2014 |date=12 August 2014 |archive-date=14 August 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140814032405/http://www.slate.com/blogs/the_slatest/2014/08/12/first_female_fields_medal_winner_maryam_mirzakhani_of_stanford.html |url-status=live}}</ref>

====Cơ quan vũ trụ Iran====
[[File:Safir navid 1.jpg|thumb|upright=0.7|Têm lửa Safir]]
Cơ quan Vũ trụ Iran được thành lập vào năm 2004. Iran chính thức trở thành quốc gia có khả năng phóng [[vệ tinh]] lên [[quỹ đạo]] vào năm 2009 <ref>{{Cite news |last1=Fathi |first1=Nazila |last2=Broad |first2=William J. |date=3 February 2009 |title=Iran Launches Satellite in a Challenge for Obama |url=https://www.nytimes.com/2009/02/04/world/middleeast/04iran.html |access-date=4 January 2024 |work=[[The New York Times]] |language=en-US |issn=0362-4331 |archive-date=25 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201125005806/https://www.nytimes.com/2009/02/04/world/middleeast/04iran.html |url-status=live}}</ref> và là thành viên sáng lập của Ủy ban Liên Hợp Quốc về Sử dụng Hòa bình Không gian Vũ trụ (COPUOS). Iran đã đưa vệ tinh được chế tạo trong nước mang tên [[Omid]] vào quỹ đạo đúng dịp kỷ niệm 30 năm [[Cách mạng Hồi giáo]] vào năm 2009,<ref name="HarveySmid2011">{{cite book |author1=Brian Harvey |author2=Henk H. F. Smid |author3=Theo Pirard |title=Emerging Space Powers: The New Space Programs of Asia, the Middle East and South-America |url=https://books.google.com/books?id=XD1ZaYbiWwMC&pg=PA293 |year=2011 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-1-4419-0874-2 |page=293}}</ref> thông qua phương tiện phóng dùng một lần đầu tiên của nước này là [[Safir]]. Nước này trở thành quốc gia thứ 9 trên thế giới có khả năng vừa sản xuất vệ tinh vừa phóng vệ tinh vào không gian bằng bệ phóng nội địa.<ref name="Hvac-conference.ir_November_29_2015c">{{cite web |url=http://www.hvac-conference.ir/files/content/ICHVAC5_Brochure.pdf |title=The 6th International Conference on Heating, Ventilating and Air Conditioning |website= |year=2015 |access-date=29 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208142627/http://www.hvac-conference.ir/files/content/ICHVAC5_Brochure.pdf |archive-date=8 December 2015}}</ref> Tên lửa Simorgh, được phóng vào năm 2016, là thế hệ kế thừa của Safir.<ref>{{Cite web |author1=Stephen Clark |date=2 February 2009 |title=Iran Launches Omid Satellite Into Orbit |url=https://www.space.com/5432-iran-launches-omid-satellite-orbit.html |access-date=27 January 2024 |website=[[Space.com]] |language=en |archive-date=29 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240229050901/https://www.space.com/5432-iran-launches-omid-satellite-orbit.html |url-status=live}}</ref>

Tháng 1 năm 2024, Iran đã phóng vệ tinh Soraya lên quỹ đạo cao nhất từ trước đến nay của nước này (750 km),<ref>{{Cite web |date=20 January 2024 |title=Iran Launches Soraya Satellite Into Orbit 750 Km Above Earth – Iran Front Page |url=https://ifpnews.com/iran-soraya-satellite-orbit-750-km-earth/ |access-date=21 January 2024 |website= |language=en-US |archive-date=21 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240121013649/https://ifpnews.com/iran-soraya-satellite-orbit-750-km-earth/ |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=Iran says it launched a satellite despite Western concerns |url=https://www.dw.com/en/iran-says-it-launched-a-satellite-despite-western-concerns/a-68041834 |access-date=21 January 2024 |publisher=[[Deutsche Welle]] |language=en |archive-date=21 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240121015553/https://www.dw.com/en/iran-says-it-launched-a-satellite-despite-western-concerns/a-68041834 |url-status=live}}</ref> đánh dấu một cột mốc quan trọng của ngành hàng không vũ trụ quốc gia.<ref>{{Cite web |title=Iran says launches satellite in new aerospace milestone |url=https://phys.org/news/2024-01-iran-satellite-aerospace-milestone.html |access-date=21 January 2024 |website= |language=en |archive-date=21 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240121092740/https://phys.org/news/2024-01-iran-satellite-aerospace-milestone.html |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |last=Presse |first=AFP-Agence France |title=Iran Says Launches Satellite In New Aerospace Milestone |url=https://www.barrons.com/news/iran-says-launches-satellite-in-new-aerospace-milestone-5935a502 |access-date=21 January 2024 |website=Barrons |language=en-US |archive-date=21 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240121081523/https://www.barrons.com/news/iran-says-launches-satellite-in-new-aerospace-milestone-5935a502 |url-status=live}}</ref> Vệ tinh này được phóng bởi tên lửa Qaem 100.<ref>{{Cite web |date=21 January 2024 |title=Iran's Soraya satellite signals received on earth |url=https://en.mehrnews.com/news/211087/Iran-s-Soraya-satellite-signals-received-on-earth |access-date=21 January 2024 |agency=[[Mehr News Agency]] |language=en |archive-date=22 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240122011923/https://en.mehrnews.com/news/211087/Iran-s-Soraya-satellite-signals-received-on-earth |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=Iran successfully launches Soraya satellite using Qa'im 100 carrier |url=http://iranpress.com/aliaspage/271060 |access-date=21 January 2024 |website=Iran Press |language=en}}</ref> Cũng trong thời gian này, Iran đã sử dụng tên lửa đẩy Simorgh để đưa thành công 3 vệ tinh nội địa là Mahda, Kayan và Hatef vào quỹ đạo.<ref>{{Cite web |title=Iran says it launches 3 satellites into space-Xinhua |url=https://english.news.cn/20240128/f0acca839b4b434f979ad239c00f79e5/c.html |access-date=28 January 2024 |website= |archive-date=28 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240128110500/http://english.news.cn/20240128/f0acca839b4b434f979ad239c00f79e5/c.html |url-status=live}}</ref> <ref>{{Cite web |title=Iran launches three satellites simultaneously for first time – DW – 01/28/2024 |url=https://www.dw.com/en/iran-launches-three-satellites-simultaneously-for-first-time/a-68105298 |access-date=28 January 2024 |publisher=[[Deutsche Welle]] |language=en |archive-date=28 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240128100907/https://www.dw.com/en/iran-launches-three-satellites-simultaneously-for-first-time/a-68105298 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |date=28 January 2024 |title=Iran launches 3 satellites into space that are part of a Western-criticized program as tensions rise |url=https://apnews.com/article/iran-satellite-launch-us-ballistic-missiles-israel-hamas-74bcd3eb7e48a31be4f52b8d86d24721 |access-date=28 January 2024 |website=[[AP News]] |language=en |archive-date=28 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240128070143/https://apnews.com/article/iran-satellite-launch-us-ballistic-missiles-israel-hamas-74bcd3eb7e48a31be4f52b8d86d24721 |url-status=live}}</ref> Đây là lần đầu tiên trong lịch sử, quốc gia này phóng đồng thời ba vệ tinh vào không gian.<ref>{{Cite news |date=28 January 2024 |title=Iran simultaneously launches three satellites – state media |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/international/world-news/iran-simultaneously-launches-three-satellites-state-media/articleshow/107200287.cms?from=mdr |access-date=28 January 2024 |work=[[The Economic Times]] |issn=0013-0389 |archive-date=28 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240128215058/https://economictimes.indiatimes.com/news/international/world-news/iran-simultaneously-launches-three-satellites-state-media/articleshow/107200287.cms?from=mdr |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |date=28 January 2024 |title=Iran Conducts Second Controversial Satellite Launch In One Week |url=https://www.iranintl.com/en/202401288496 |access-date=28 January 2024 |website=Iran International |language=en |archive-date=28 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240128080807/https://www.iranintl.com/en/202401288496 |url-status=live}}</ref> Mục đích của ba vệ tinh này là thử nghiệm các hệ thống phụ trợ tiên tiến, công nghệ định vị không gian và truyền thông băng tần hẹp.<ref>{{Cite web |title=Iran launches three satellites amid rising tensions with Western powers |url=https://www.aljazeera.com/news/2024/1/28/iran-launches-three-satellites-amid-rising-tensions-with-western-powers |access-date=28 January 2024 |publisher=[[Al Jazeera]] |language=en |archive-date=28 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240128105249/https://www.aljazeera.com/news/2024/1/28/iran-launches-three-satellites-amid-rising-tensions-with-western-powers |url-status=live}}</ref>

Vào tháng 2 năm 2024, vệ tinh chụp ảnh nội địa Pars 1 của Iran đã được phóng lên quỹ đạo từ lãnh thổ [[Nga]].<ref>{{Cite web |title=Iran launches 'domestically developed' imaging satellite from Russia |url=https://www.aljazeera.com/news/2024/2/29/iran-launches-domestically-developed-imaging-satellite-from-russia |access-date=15 March 2024 |publisher=[[Al Jazeera]] |language=en |archive-date=14 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240314180754/https://www.aljazeera.com/news/2024/2/29/iran-launches-domestically-developed-imaging-satellite-from-russia |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |last=Online {{!}} |first=E. T. |date=29 February 2024 |title=Iran launches Pars 1 satellite from Russia amidst Western concern over Moscow-Tehrain ties |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/international/world-news/iran-launches-pars-1-satellite-from-russia-amidst-western-concern-over-moscow-tehrain-ties/videoshow/108112811.cms |access-date=15 March 2024 |website=[[The Economic Times]] |language=en |archive-date=15 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240315142858/https://economictimes.indiatimes.com/news/international/world-news/iran-launches-pars-1-satellite-from-russia-amidst-western-concern-over-moscow-tehrain-ties/videoshow/108112811.cms |url-status=live}}</ref> Đây là lần hợp tác phóng vệ tinh thứ hai giữa hai nước (trước đó Nga đã phóng vệ tinh viễn thám Khayyam của Iran từ [[Kazakhstan]] vào tháng 8 năm 2022), cho thấy sự hợp tác khoa học sâu rộng giữa Iran và Nga.<ref>{{Cite web |last=Motamedi |first=Maziar |title=Russia launches Iranian satellite into space from Kazakhstan base |url=https://www.aljazeera.com/news/2022/8/9/russia-launches-iranian-satellite-into-space-from-kazakhstan-base |access-date=15 March 2024 |publisher=[[Al Jazeera]] |language=en |archive-date=13 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221013155720/https://www.aljazeera.com/news/2022/8/9/russia-launches-iranian-satellite-into-space-from-kazakhstan-base |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |title=Russia launches Soyuz rocket into space carrying Iranian satellite Pars-I |url=https://www.wionews.com/world/russia-launches-soyuz-rocket-into-space-carrying-iranian-satellite-695097 |access-date=15 March 2024 |publisher=[[WION]] |date=29 February 2024 |language=en-us |archive-date=15 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240315141352/https://www.wionews.com/world/russia-launches-soyuz-rocket-into-space-carrying-iranian-satellite-695097 |url-status=live}}</ref>

==Nhân khẩu==
{{Chính|Dân cư Iran}}
Dân số Iran đã tăng trưởng nhanh chóng từ khoảng 19 triệu người vào năm 1956 lên khoảng 85 triệu người vào tháng 2 năm 2023.<ref>{{Cite web |script-title=fa:درگاه ملی آمار |url=https://amar.org.ir/statistical-information |access-date=14 February 2023 |website=درگاه ملی آمار ایران |archive-date=25 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230325224203/https://amar.org.ir/statistical-information |url-status=live}}</ref> [[Tổng tỷ suất sinh|Tỷ suất sinh]] của Iran đã giảm mạnh, từ 6,5 trẻ trên một phụ nữ xuống còn khoảng 1,7 vào hai thập kỷ sau đó,<ref>Latest Statistical Center of Iran fertility rate statistics (published February 2023). [https://www.amar.org.ir/Portals/0/PropertyAgent/461/Files/26322/Mizan_Barvari_Kol_1400.xlsx xlsx] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230522140324/https://www.amar.org.ir/Portals/0/PropertyAgent/461/Files/26322/Mizan_Barvari_Kol_1400.xlsx |date=22 May 2023 }} at [https://www.amar.org.ir/پایگاه-ها-و-سامانه-ها/سریهای-زمانی/agentType/ViewType/PropertyTypeID/1936 page] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230326043023/https://www.amar.org.ir/پایگاه-ها-و-سامانه-ها/سریهای-زمانی/agentType/ViewType/PropertyTypeID/1936 |date=26 March 2023 }}.</ref><ref>{{Cite journal |last=Roser |first=Max |date=19 February 2014 |title=Fertility Rate |url=https://ourworldindata.org/fertility-rate |journal=Our World in Data |access-date=11 July 2020 |archive-date=21 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201121073056/https://ourworldindata.org/fertility-rate |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |title=Children per woman |url=https://ourworldindata.org/grapher/children-per-woman-UN |access-date=11 July 2020 |website=Our World in Data |archive-date=3 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200703175339/https://ourworldindata.org/grapher/children-per-woman-un |url-status=live}}</ref> dẫn đến tỷ lệ tăng trưởng dân số khoảng 1,39% vào năm 2018.<ref>{{cite web |title=Population growth (annual %) – Iran, Islamic Rep. {{!}} Data |url=https://data.worldbank.org/indicator/SP.POP.GROW?locations=IR&view=chart |access-date=11 July 2020 |website= |archive-date=11 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200711223056/https://data.worldbank.org/indicator/SP.POP.GROW?locations=IR&view=chart |url-status=live}}</ref> Do cơ cấu dân số trẻ, các nghiên cứu dự báo rằng sự tăng trưởng sẽ tiếp tục chậm lại cho đến khi ổn định ở mức khoảng 105 triệu người vào năm 2050.<ref name="bureau">U.S. Bureau of the Census, 2005. Unpublished work tables for estimating Iran's mortality. Washington, D.C.: Population Division, International Programs Center</ref><ref name="payvand">{{cite web |url=http://www.payvand.com/news/04/aug/1017.html |title=Iran's population growth rate falls to 1.5 percent: UNFP |access-date=18 October 2006 |archive-date=27 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161227193340/http://www.payvand.com/news/04/aug/1017.html}}</ref><ref>{{cite web |url=https://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/ |title=World Population Prospects – Population Division – United Nations |website= |access-date=25 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160919061238/https://esa.un.org/unpd/wpp/DataQuery/ |archive-date=19 September 2016}}</ref><ref>{{Cite web |title=Asian Countries by Population (2025) |url=https://www.worldometers.info/population/countries-in-asia-by-population/ |access-date=2025-08-19 |website=Worldometer |language=en}}</ref>

Iran tiếp nhận một trong những quần thể người tị nạn lớn nhất, với gần một triệu người,<ref>{{cite web |title=Refugee population by country or territory of asylum – Iran, Islamic Rep. |url=https://data.worldbank.org/indicator/SM.POP.REFG?end=2019&locations=IR&start=1990&view=chart |access-date=11 July 2020 |publisher=[[World Bank]] |archive-date=11 July 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200711231102/https://data.worldbank.org/indicator/SM.POP.REFG?end=2019&locations=IR&start=1990&view=chart |url-status=live}}</ref> chủ yếu đến từ Afghanistan và Iraq.<ref>{{cite web |url=http://www.irinnews.org/Report.aspx?ReportId=77107 |title=Afghanistan-Iran: Iran says it will deport over one million Afghans |date=4 March 2008 |access-date=21 June 2013 |archive-date=2 September 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110902170454/http://www.irinnews.org/Report.aspx?ReportId=77107 |url-status=live}}</ref> Tính đến năm 2025, Iran là nơi cư trú của ước tính 4 triệu [[Người Afghanistan tại Iran|người di cư Afghanistan]] và người tị nạn.<ref>{{cite news |title='They threw us out like garbage': Iran rushes deportation of 4 million Afghans before deadline |url=https://www.theguardian.com/global-development/2025/jul/07/iran-rushes-deportation-4-million-afghans-deadline-women-repression |work=The Guardian |date=7 July 2025}}</ref> Theo Hiến pháp Iran, chính phủ có nghĩa vụ đảm bảo mọi công dân đều được tiếp cận an sinh xã hội, bao gồm hưu trí, thất nghiệp, tuổi già, khuyết tật, tai nạn, thiên tai, y tế và các dịch vụ chăm sóc, điều trị y tế.<ref>{{cite web |url=http://info.worldbank.org/etools/docs/library/77421/june2003/ppt/w1/iran.pdf |title=Iran Social Security System |publisher=[[World Bank]] |year=2003 |access-date=30 November 2015 |archive-date=8 December 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151208125524/http://info.worldbank.org/etools/docs/library/77421/june2003/ppt/w1/iran.pdf |url-status=live}}</ref> Khoản này được chi trả bởi [[Thuế tại Iran|nguồn thu từ thuế]] và thu nhập từ các khoản đóng góp công cộng.<ref>{{cite journal |last1=Mejía |first1=Aurelio |url=http://aprendeenlinea.udea.edu.co/revistas/index.php/lecturasdeeconomia/article/view/15770/17868 |title=Is tax funding of health care more likely to be regressive than systems based on social insurance in low and middle-income countries? |newspaper=Universidad de Antioquia |year=2013 |issue=78 |pages=229–239 |access-date=30 November 2015 |archive-date=16 December 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151216074956/http://aprendeenlinea.udea.edu.co/revistas/index.php/lecturasdeeconomia/article/view/15770/17868}}</ref>

Iran có một trong những tỷ lệ tăng trưởng đô thị cao nhất thế giới. Từ năm 1950 đến năm 2002, tỷ lệ dân số thành thị đã tăng từ 27% lên 60%.<ref name="payvand2">{{cite web |url=http://www.payvand.com/news/03/nov/1135.html |title=Iran: Focus on reverse migration |work=Payvand |access-date=17 April 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060326185508/http://www.payvand.com/news/03/nov/1135.html |archive-date=26 March 2006}}</ref> Dân số Iran tập trung ở nửa phía tây, đặc biệt là ở phía bắc, tây bắc và phía tây.<ref>{{Cite web |title=Population distribution – The World Factbook |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/about/archives/2021/field/population-distribution/ |access-date=6 October 2022 |publisher=Central Intelligence Agency |archive-date=6 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221006203129/https://www.cia.gov/the-world-factbook/about/archives/2021/field/population-distribution/ |url-status=live}}</ref> Tehran, với dân số khoảng 9,4 triệu người, là thủ đô và thành phố lớn nhất của Iran. Thành phố đông dân thứ hai của Iran, [[Mashhad]], có dân số khoảng 3,4 triệu người và là thủ phủ của [[Tỉnh Razavi Khorasan|tỉnh Razavi Khorasan]]. Isfahan có dân số khoảng 2,2 triệu người và là thành phố đông dân thứ ba của Iran. Đây là thủ phủ của [[Tỉnh Isfahan]] và từng là thủ đô thứ ba của Đế quốc Safavid.

[[Cộng đồng Do Thái]] ở Iran được ước tính hơn ba triệu người, đa số họ đã di cư sang [[Bắc Mỹ]], [[Tây Âu]], và [[Nam Mỹ]] sau cuộc [[Cách mạng Hồi giáo|Cách mạng Hồi giáo Iran]]. Iran cũng có số lượng [[tị nạn|người tị nạn]] đông nhất thế giới, với hơn một triệu người, đa số từ [[Afghanistan]] và [[Iraq]]. Chính sách chính thức của chính phủ và các nhân tố xã hội muốn [[tái hồi cư]] số người này.<ref name="loc_2">{{chú thích báo| url=http://countrystudies.us/iran/35.htm|tiêu đề="Iran - Refugees"|first=Library of Congress|last=Federal Research Division|ngày truy cập=14 tháng 4 năm 2006}}</ref><ref name="bbcb">{{Chú thích web| url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/3971711.stm|tiêu đề="Iran's Afghan refugees feel pressure to leave"|first=BBC.co.uk|last=World News|ngày truy cập=14 tháng 4 năm 2006|ngôn ngữ=en}}</ref><ref name="irin">{{chú thích báo|url=http://www.irinnews.org/report.asp?ReportID=48323&SelectRegion=Middle_East&SelectCountry=IRAN|tiêu đề="Extension of Afghan repatriation agreement under possible threat"|first=UN Office for the Coordination of Humanitarian Affairs|last=Integrated Regional Information Networks|ngày truy cập=14 tháng 4 năm 2006|ngôn ngữ=en}}</ref>

=== Đô thị hóa ===
Iran là một trong những quốc gia có tốc độ tăng trưởng đô thị cao nhất thế giới. Từ năm 1950 đến 2002, tỷ lệ dân số thành thị tăng từ 27% lên 60%. &nbsp;Liên Hợp Quốc dự đoán đến năm 2030, 80% dân số sẽ là dân thành thị. Hầu hết những người di cư đã định cư xung quanh các thành phố [[Tehran]], [[Isfahan]], [[Ahvaz]] và [[Qom]]

[[Tehran]], với dân số khoảng 8,8 triệu người (điều tra dân số năm 2016), là thủ đô và thành phố lớn nhất của Iran. Đây là một trung tâm kinh tế và văn hóa, và là trung tâm [[Communications in Iran|thông tin liên lạc]] và [[Transport in Iran|giao thông]] của cả nước.

[[Mashhad]], thành phố đông dân thứ hai của đất nước, với khoảng 3,3 triệu người (điều tra dân số năm 2016) và là thủ phủ của tỉnh [[Razavi Khorasan]]. [[Imam Reza Shrine|Đền Imam Reza]] tọa lạc tại thành phố này, đây là một thánh địa linh thiêng trong [[Shia|Hồi giáo Shia]]. Khoảng 15 đến 20 triệu người hành hương viếng thăm đền thờ mỗi năm.

[[Isfahan]] có dân số khoảng 2,2 triệu người (điều tra dân số năm 2016) và là thành phố đông dân thứ ba của Iran. Đây là thủ phủ của tỉnh [[Isfahan Province|Isfahan]], và cũng là thủ đô thứ ba của [[Safavid dynasty|Đế chế Safavid]]. Đây là nơi có nhiều di tích lịch sử, bao gồm [[Naqsh-e Jahan Square|Quảng trường Shah]] nổi tiếng, [[Si-o-se-pol|Siosepol]] và các nhà thờ tại phố ''Jolfâ-ye'' của người Armenia. Đây cũng là nơi có [[List of largest shopping malls|trung tâm mua sắm lớn thứ bảy thế giới]], [[Isfahan City Center|Trung tâm thành phố Isfahan]].

Thành phố đông dân thứ tư của Iran, [[Karaj]], có dân số khoảng 1,9 triệu người (điều tra dân số năm 2016). Đây là thủ phủ của tỉnh [[Alborz Province|Alborz]], và nằm cách Teheran 20&nbsp;km về phía tây, dưới chân [[Alborz|dãy]] núi [[Alborz]]. Là một thành phố công nghiệp lớn ở Iran, với các nhà máy lớn sản xuất đường, dệt, may và rượu.

Với dân số khoảng 1,7 triệu người (điều tra dân số năm 2016), [[Tabriz]] là thành phố đông dân thứ năm của Iran và là nơi đông dân thứ hai cho đến cuối những năm 1960. Đây là thủ đô đầu tiên của Đế chế Safavid và hiện là thủ phủ của tỉnh [[Đông Azerbaijan (tỉnh)|Đông Azerbaijan]]. Nó cũng được coi là thành phố công nghiệp lớn thứ hai của đất nước (sau Tehran).

[[Shiraz]], với dân số khoảng 1,8 triệu người (điều tra dân số năm 2016), là thành phố đông dân thứ sáu của Iran. Đây là thủ phủ của tỉnh [[Fars (tỉnh)|Fars]], và cũng là thủ đô của Iran dưới triều đại của vương triều [[Vương triều Zand|Zand]]. Nó nằm gần tàn tích [[Persepolis]] và [[Pasargadae]], hai trong số bốn thủ đô của [[Achaemenid Empire|Đế chế Achaemenid]].
{{Các thành phố lớn của Iran}}

=== Ngôn ngữ ===
Đa số dân chúng sử dụng một trong [[những ngôn ngữ Iran]], gồm ngôn ngữ chính thức, [[tiếng Ba Tư]]. Trong khi về số lượng, tỷ lệ và cách định nghĩa các dân tộc khác nhau ở Iran hiện vẫn còn đang gây tranh cãi, các nhóm [[sắc tộc]] chính và [[Các sắc tộc thiểu số ở Iran|thiểu số]] gồm [[người Ba Tư]] (51%), [[Người Azerbaijan|Azeris]] (24%), [[Gilaki và Mazandarani]] (8%), [[Người Kurd ở Iran|Kurds]] (7%), [[Ả rập]] (3%), [[Baluchistan|Baluchi]] (2%), [[Lorestan|Lurs]] (2%), [[người Turkmen|Turkmens]] (2%), [[Qashqai]], [[người Armenia]], [[người Do Thái]], [[người Gruzia]], [[người Assyria]], [[người Circassia]], [[Tats]], [[Người Pashtun|Pashtuns]] và các nhóm khác (1%).<ref name="ciaa">{{Chú thích web|url=http://cia.gov/cia/publications/factbook/geos/ir.html|tiêu đề="Iran"|first=CIA|last=World Factbook|ngày truy cập=14 tháng 4 năm 2006|archive-date = ngày 9 tháng 5 năm 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070509135807/http://cia.gov/cia/publications/factbook/geos/ir.html}}</ref> Số lượng người sử dụng tiếng Ba Tư là tiếng mẹ đẻ tại Iran được ước tính khoảng 40 triệu.<ref name=ciab>{{Chú thích web|url=http://www.cia.gov/cia/publications/factbook/geos/ir.html#People|tiêu đề="Iran - People"|first=C.I.A.|last=World Factbook|ngày truy cập=14 tháng 4 năm 2006|ngôn ngữ=en|archive-date=2006-12-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20061213175811/https://www.cia.gov/cia//publications/factbook/geos/ir.html#People|url-status=dead}}</ref> Phương tiện truyền thông đại chúng, hệ thống giáo dục và việc di cư tới các thành phố lớn khiến đa số dân Iran nói và hiểu được tiếng Ba Tư. Iran có tỷ lệ biết đọc viết là 79.4%.

=== Tôn giáo ===
{{Pie chart
|thumb = right
|caption = Tôn giáo tại Iran (2011)<ref>[https://web.archive.org/web/20130117230014/http://unstats.un.org/unsd/demographic/sources/census/2010_PHC/Iran/Iran-2011-Census-Results.pdf Iran Census Results 2011] United Nations</ref>
|label1 = Hồi giáo
|value1 = 99.4
|color1 = Green
|label2 = Khác
|value2 = 0.6
|color2 = SaddleBrown
}}
Đa số dân Iran là người Hồi giáo; 90% thuộc nhánh [[Hồi giáo Shi'a|Shi'a]] của Hồi giáo, tôn giáo chính thức của quốc gia và khoảng 9% thuộc nhánh [[Hồi giáo Sunni|Sunni]] (đa số họ là người Kurds), đồng thời Iran cũng là quốc gia có số dân theo đạo Hồi đông nhất Trung Đông. Số còn lại là thiểu số theo các tôn giáo phi Hồi giáo, chủ yếu là [[Bahá'í]]s, [[Mandae giáo]], [[Hỏa giáo]], [[Do Thái giáo]], và [[Kitô giáo]]. Ba tôn giáo sau được công nhận và bảo vệ, và được dành riêng ghế bên trong ''[[Majles]]'' (Quốc hội). Trái lại,  [[Bahá'í giáo]], thiểu số tôn giáo lớn nhất ở Iran, không được chính thức công nhân, và từng bị đàn áp trong thời gian tồn tại ở Iran. Từ cuộc cách mạng năm 1979 những vụ đàn áp và hành quyết ngày càng tăng. Những vụ [[Đàn áp Bahá'ís|đàn áp Bahá'ís gần đây]] khiến [[Cao uỷ nhân quyền Liên hiệp quốc]] phải đề cập trong bản báo cáo ngày [[20 tháng 3]] năm [[2006]] rằng "những hành động [[đàn áp tôn giáo]] ngày càng tăng gần đây cho thấy tình hình đối xử với các thiểu số tôn giáo ở Iran, trên thực tế, đang xấu đi."<ref name="minority">{{Chú thích web|url=http://www.unhchr.ch/huricane/huricane.nsf/view01/5E72D6B7B624AABBC125713700572D09?opendocument|tiêu đề="Special Rapporteur on Freedom of Religion or Belief concerned about treatment of followers of Bahá'í faith in Iran"|first=United Nations High Commissioner for Human Rights|last=Special Rapporteur|ngày truy cập=14 tháng 4 năm 2006}}</ref>

=== Giáo dục === 

{{Main|Giáo dục tại Iran}}

[[File:TehranUniversityEntrancePanorama.jpg|thumb|[[Đại học Tehran]]''',''' trường đại học lâu đời nhất Iran (1851), và là một trong [[Xếp hạng đại học và cao đẳng|các trường đại học hàng đầu thế giới]]]] 

Hệ thống giáo dục tại Iran mang tính tập trung cao. Bậc [[K–12]] chịu sự quản lý của [[Bộ Giáo dục (Iran)|Bộ Giáo dục]]. Giáo dục đại học chịu sự quản lý của [[Bộ Khoa học, Nghiên cứu và Công nghệ (Iran)|Bộ Khoa học và Công nghệ]]. Tỷ lệ biết chữ ở người từ 15 tuổi trở lên tại Iran đạt 86% {{as of|2016|lc=yes}}, trong đó tỷ lệ này ở nam giới (90%) cao hơn đáng kể so với nữ giới (81%). Chi tiêu của chính phủ dành cho giáo dục chiếm khoảng 4% GDP.<ref>{{cite web |date=27 November 2016 |title=Iran (Islamic Republic of) |url=http://uis.unesco.org/en/country/ir |access-date=29 July 2020 |website= |archive-date=30 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240130131646/https://uis.unesco.org/en/country/ir |url-status=live}}</ref>

Điều kiện để theo học bậc đại học là phải có [[bằng tốt nghiệp trung học phổ thông]] và vượt qua [[Kỳ thi Tuyển sinh Đại học Iran]]. Nhiều học sinh tham gia khóa học [[trường dự bị đại học|dự bị đại học]] kéo dài từ một đến hai năm.<ref>{{cite web |url=http://www.arabiancampus.com/studyiniran/edusys.htm |title=Study in Iran :: Iran Educational System |author=Peter Krol |work=Arabian Campus |access-date=26 October 2015 |archive-date=12 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231112205139/http://www.arabiancampus.com/studyiniran/edusys.htm |url-status=live}}</ref> Giáo dục đại học ở Iran bao gồm các cấp bậc văn bằng khác nhau: bằng cao đẳng (hai năm), bằng cử nhân (bốn năm) và bằng thạc sĩ (hai năm); sau khi hoàn thành chương trình thạc sĩ, ứng viên cần vượt qua một kỳ thi khác để được tiếp tục theo học chương trình tiến sĩ.<ref name="wes.org">{{cite web |url=http://www.wes.org/ca/wedb/iran/firedov.htm |title=WEP-Iran |access-date=7 February 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120224011506/http://www.wes.org/ca/wedb/iran/firedov.htm |archive-date=24 February 2012}}</ref>

=== Y tế === 

{{Main|Sức khỏe tại Iran}}

{{See also|Chăm sóc sức khỏe tại Iran}} [[File:Razavihospital faz2.jpg|thumb|[[Bệnh viện Razavi]], được [https://accreditation.ca/ ACI] công nhận về chất lượng dịch vụ y tế<ref>{{Cite web |last=سایت |first=مدیر |date=28 December 2023 |script-title=fa:گفتگو با استادی که مبتکروآغاز کننده روش های جدید جراحی مغز در دانشگاه علوم پزشکی مشهد است |url=https://razavihospital.ir//گفتگو-با-استادی-که-مبتکروآغاز-کننده-رو/ |access-date=27 January 2024 |website= |language=fa-IR}}</ref>]] Dịch vụ chăm sóc sức khỏe được cung cấp bởi hệ thống công lập, khu vực tư nhân và các [[Tổ chức phi chính phủ|tổ chức phi chính phủ (NGO)]].<ref>{{Cite web |date=10 October 2016 |title=Filepool – Detail {{!}} Organization for Investment Economic and Technical Assistance of Iran |url=http://www.investiniran.ir/en/filepool/26?redirectpage=%2fen%2febook |access-date=1 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161010112638/http://www.investiniran.ir/en/filepool/26?redirectpage=%2fen%2febook |archive-date=10 October 2016}}</ref> Iran là quốc gia duy nhất trên thế giới có hoạt động [[Buôn bán nội tạng#Iran|buôn bán nội tạng hợp pháp]].<ref>{{Cite journal |last=Movassagh |first=Hooman |date=24 April 2016 |title=Human Organ Donations under the "Iranian Model": A Rewarding Scheme for U.S. Regulatory Reform? |url=https://journals.iupui.edu/index.php/ihlr/article/view/21140 |journal=Indiana Health Law Review |language=en |volume=13 |issue=1 |pages=82–118 |doi=10.18060/3911.0013 |issn=2374-2593 |access-date=1 January 2024 |archive-date=1 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240101151727/https://journals.iupui.edu/index.php/ihlr/article/view/21140 |url-status=live}}</ref> Iran đã mở rộng được [[Y học dự phòng|dịch vụ y tế dự phòng]] công cộng thông qua việc thiết lập một [[Trung tâm Y tế Ban đầu|mạng lưới chăm sóc sức khỏe ban đầu]] rộng khắp. Nhờ đó, tỷ lệ tử vong ở trẻ em và bà mẹ đã giảm đáng kể, đồng thời tuổi thọ khi sinh cũng tăng lên. Xếp hạng về kiến thức y khoa của Iran đứng thứ 17 toàn cầu và đứng đầu tại khu vực Trung Đông và Bắc Phi. Xét về chỉ số sản phẩm khoa học y tế, Iran xếp hạng 16 trên thế giới.<ref>{{Cite web |last=kental_tour |date=24 January 2023 |title=Iran health care ranking |url=https://kentaltravel.com/blog/iran-health-care-ranking/ |access-date=1 January 2024 |website=Kental Travel |language=en-US |archive-date=1 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240101151727/https://kentaltravel.com/blog/iran-health-care-ranking/ |url-status=live}}</ref> Iran đang nhanh chóng nổi lên như một điểm đến được ưa chuộng cho [[du lịch y tế]].<ref name=":0"/>

Iran cũng đối mặt với vấn đề chung của các quốc gia có cơ cấu dân số trẻ khác trong khu vực, đó là việc phải bắt kịp đà tăng trưởng của nhu cầu về dịch vụ công vốn đã rất lớn. Sự gia tăng tỷ lệ tăng trưởng dân số được dự báo sẽ làm tăng nhu cầu về cơ sở hạ tầng và dịch vụ y tế công cộng tại nước này.<ref>{{Cite web |date=1 January 2024 |title=Payvand |url=http://www.payvand.com/news/09/apr/1027.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20111129222751/http://www.payvand.com/news/09/apr/1027.html |archive-date=29 November 2011 |access-date=1 January 2024 |website=Payvand}}</ref> Vào năm 2016, khoảng 90% người dân Iran đã có bảo hiểm y tế.<ref>{{Cite web |date=17 August 2016 |title=Iran Health Insurance in Brief |url=http://www.arkanteb.com/site/en/tips/69-iran-health-insurance-in-brief.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20160817173914/http://www.arkanteb.com/site/en/tips/69-iran-health-insurance-in-brief.html |archive-date=17 August 2016 |access-date=1 January 2024}}</ref>

==Văn hoá==
{{Chính|Văn hoá Iran}}
Iran có một lịch sử [[nghệ thuật]], [[âm nhạc]], [[kiến trúc]], [[thơ|thi ca]], [[triết học]], [[truyền thống]], và [[tư tưởng|hệ tư tưởng]] dài lâu.

[[Văn học Ba Tư]] được các học giả Ba Tư cũng như nước ngoài đánh giá rất cao. [[Tiếng Ba Tư|Ngôn ngữ Ba Tư]] đã được sử dụng trong hơn 2.500 năm và để lại những dấu ấn rõ rệt trong ngôn ngữ viết. Thơ ca Iran được cả thế giới chú ý vì những dòng thơ và bài ca tuyệt đẹp với các nhà thơ như [[Hafez]], [[Rumi]], [[Omar Khayyám|Omar Khayyam]], và [[Firdowsi]].

Với 300 giải thưởng quốc tế trong hai nhăm năm qua, các bộ phim Iran tiếp tục được đón nhận trên khắp thế giới. Có lẽ đạo diễn nổi tiếng nhất là [[Abbas Kiarostami]]. Toàn bộ các phương tiện truyền thông ở Iran đều bị kiểm soát trực tiếp hay gián tiếp từ nhà nước và phải được [[Bộ hướng dẫn Hồi giáo cho phép]]. Trong số này gồm cả [[Internet]], đang ngày càng trở thành phương tiện tiếp cận thông tin và thể hiện bản thân phổ biến nhất của giới trẻ. Iran là nước có số lượng [[bloggers]] đứng thứ tư thế giới.

Sự tìm kiếm [[công bằng xã hội]] và sự công bằng là một đặc điểm quan trọng trong văn hoá Iran. Sự tôn trọng người già và sự hiếu khách cũng là một phần không thể thiếu trong [[phép xã giao Iran]].

Năm mới của Iran ([[Norouz]]) diễn ra ngày [[21 tháng 3]], ngày đầu tiên của [[mùa xuân]]. Norouz được [[Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa Liên Hợp Quốc|UNESCO]] liệt vào danh sách [[Các di sản truyền khẩu và phi vật thể Nhân loại]] năm 2004.<ref name="culture">{{Chú thích web|url=http://www.payvand.com/news/04/jul/1090.html|tiêu đề="Nowrouz Vital Meeting to be Held in Tehran"|first=Payvand.com|last=Iran News|ngày truy cập=14 tháng 4 năm 2006|ngôn ngữ=en|archive-date=2016-08-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20160813135602/http://www.payvand.com/news/04/jul/1090.html|url-status=dead}}</ref>

Trong cuốn sách, ''New Food of Life'' của mình, Najmieh Batmanglij đã viết rằng ''"[[Ẩm thực Iran|thức ăn ở Iran]] có nhiều điểm chung với văn hoá ẩm thực vùng [[Trung Đông]], nhưng thường được coi là tinh vi và sáng tạo nhất trong số đó, nhiều màu sắc và phức tạp như một [[tấm thảm Ba Tư]]."''

Ngành dệt thảm của Iran có nguồn gốc từ thời đại đồ đồng, và là một trong những biểu hiện nổi bật nhất của nghệ thuật Iran. Iran là nhà sản xuất và xuất khẩu thảm thủ công lớn nhất thế giới, sản xuất 3/4 tổng sản lượng thảm của thế giới và chiếm 30% thị phần xuất khẩu của thế giới <ref name="Goswami2009">{{chú thích sách|author=K K Goswami|title=Advances in Carpet Manufacture|url=https://books.google.com/books?id=-cekAgAAQBAJ&pg=PA148|year=2009|publisher=Elsevier|isbn=978-1-84569-585-9|page=148}}</ref><ref>{{chú thích web|last=Khalaj |first=Mehrnosh |url=http://www.ft.com/cms/s/0/5a5c0444-1669-11df-bf44-00144feab49a.html?ftcamp=rss |title=Iran's oldest craft left behind |publisher=FT.com |date=ngày 10 tháng 2 năm 2010 |access-date =ngày 4 tháng 10 năm 2013}}</ref>

=== Nghệ thuật === 
{{Main|Nghệ thuật Ba Tư{{!}}Nghệ thuật Iran|Các loại hình nghệ thuật của Iran|Nghệ thuật hiện đại và đương đại Iran}}

[[File:Mirror Hall by Kamal-ol-molk.JPG|thumb|Bức tranh ''[[Talar-e Aineh|Phòng Gương]]'' tại [[Cung điện Golestan]] của [[Kamal-ol-molk]], tác phẩm thường được xem là điểm khởi đầu của [[Nghệ thuật hiện đại và đương đại Iran|nghệ thuật hiện đại Iran]]<ref>{{cite encyclopedia |encyclopedia=Encyclopوdia Iranica |url=http://www.iranicaonline.org/articles/kamal-al-molk-mohammad-gaffari |title=Kamāl-al-Molk, Moḥammad Ḡaffāri |volume=XV |pages=417–433 |access-date=13 July 2017}}</ref>]]

Iran sở hữu một trong những di sản nghệ thuật phong phú nhất lịch sử với thế mạnh trải dài trên nhiều lĩnh vực, bao gồm [[kiến trúc]], [[hội họa]], [[văn học]], [[âm nhạc]], [[chế tác kim loại]], [[chế tác đá]], [[dệt]], [[thư pháp]] và [[điêu khắc]]. Qua các thời kỳ, sự giao thoa với các nền văn minh lân cận luôn đóng vai trò quan trọng; về sau, nghệ thuật Ba Tư vừa tiếp thu, vừa đóng góp ảnh hưởng to lớn, trở thành một phần không thể thiếu trong phong cách rộng lớn của [[nghệ thuật Hồi giáo]].

Kể từ thời [[Đế quốc Achaemenes]] (550–330 TCN), triều đình của các triều đại kế tiếp đã định hình phong cách nghệ thuật Ba Tư; chính sự bảo trợ của hoàng gia đã lưu lại nhiều kiệt tác ấn tượng nhất còn tồn tại đến ngày nay. Phong cách trang trí dày đặc với bố cục hình học của Hồi giáo khi du nhập vào Iran đã phát triển thành một vẻ đẹp thanh tao và hài hòa. Phong cách này kết hợp các họa tiết thực vật với những mô-típ Trung Hoa như dải mây, cùng hình tượng động vật thường được thể hiện ở tỷ lệ nhỏ hơn. Dưới thời [[Đế quốc Safavid]] vào thế kỷ 16, phong cách này được ứng dụng rộng rãi trên nhiều loại hình nghệ thuật và được lan tỏa từ giới nghệ sĩ cung đình.<ref>{{Cite web |author=Suzan Yalman |author2=Linda Komaroff |title=The Art of the Safavids before 1600 |website=The Metropolitan Museum of Art |url=https://www.metmuseum.org/toah/hd/safa/hd_safa.htm |access-date=6 July 2024 |date=October 2002 |language=en}}</ref>

Đến thời đại Sasan, nghệ thuật Iran đã trải qua một cuộc phục hưng.<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/topic/Sasanian-dynasty |title=Sāsānian dynasty |encyclopedia=[[Encyclopaedia Britannica]] |date=18 July 2017 |quote=Under the Sāsānians Iranian art experienced a general renaissance. |access-date=20 July 2017 |archive-date=21 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210121184437/https://www.britannica.com/topic/Sasanian-dynasty |url-status=live}}</ref> Trong thời Trung cổ, nghệ thuật Sasan đóng vai trò then chốt trong việc hình thành nên nghệ thuật trung cổ tại cả châu Âu và châu Á.<ref>{{cite web |url=http://www.parstimes.com/history/title.html |title=Iran – A country study |access-date=18 June 2011 |archive-date=28 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110728142527/http://www.parstimes.com/history/title.html |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.levity.com/alchemy/islam16.html |title=History of Islamic Science 5 |access-date=18 June 2011 |archive-date=5 June 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110605031853/http://www.levity.com/alchemy/islam16.html |url-status=live}}</ref><ref name="Iran in Britannica">{{cite encyclopedia |last=Afary |first=Janet |title=Iran |year=2006 |encyclopedia=[[Encyclopaedia Britannica]] |access-date=29 October 2007 |url=https://www.britannica.com/eb/article-9106324/Iran |archive-date=2 November 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071102225221/http://www.britannica.com/eb/article-9106324/Iran |url-status=live}}</ref><ref>{{cite encyclopedia |encyclopedia=[[Encyclopaedia Iranica]] |url=http://www.iranicaonline.org/articles/art-in-iran-xii-iranian-pre-islamic-elements-in-islamic-art |title=Art in Iran |trans-title=xii. Iranian Pre-Islamic Elements in Islamic Art |volume=II |pages=549–646 |access-date=15 July 2017 |archive-date=23 July 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170723171932/http://www.iranicaonline.org/articles/art-in-iran-xii-iranian-pre-islamic-elements-in-islamic-art |url-status=live}}</ref> Kỷ nguyên Safavid được mệnh danh là Thời kỳ Hoàng kim của nghệ thuật Iran.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=Q6i8NQAACAAJ |author=Canby, Sheila R. |publisher=British Museum Press |year=2002 |title=The Golden Age of Persian Art: 1501–1722 |isbn=978-0-7141-2404-9}}</ref> [[Nghệ thuật Safavid]] có ảnh hưởng rõ rệt lên [[Đế quốc Ottoman|người Ottoman]], [[Đế quốc Mughal|người Mughal]] và các [[vương quốc Hồi giáo Deccan|vương quốc Deccan]]. Ngoài ra, thông qua thời trang và kiến trúc sân vườn, nền nghệ thuật này còn tác động đến châu Âu trong giai đoạn thế kỷ 11–17.

[[Nghệ thuật hiện đại và đương đại Iran|Nghệ thuật đương đại]] của Iran bắt nguồn từ [[Kamal-ol-molk]], một họa sĩ [[chủ nghĩa hiện thực (nghệ thuật)|hiện thực]] lỗi lạc tại triều đình [[Nhà Qajar|Qajar]]. Ông là người đã tác động mạnh mẽ đến các quy chuẩn hội họa và áp dụng phong cách tự nhiên chủ nghĩa nhằm cạnh tranh với các tác phẩm nhiếp ảnh. Một trường mỹ thuật mới của Iran được ông thành lập vào năm 1928, kéo theo đó là sự ra đời của phong cách hội họa được gọi là "phong cách quán cà phê". Các nghệ sĩ hiện đại [[avant-garde|tiên phong]] của Iran bắt đầu xuất hiện cùng sự du nhập của những luồng ảnh hưởng mới từ phương Tây trong [[Chiến tranh thế giới thứ hai]]. Nền nghệ thuật đương đại khởi nguồn vào cuối những năm 1940, và phòng trưng bày nghệ thuật hiện đại đầu tiên của Tehran mang tên Apadana đã được khai trương vào năm 1949 bởi Mahmud Javadipur, Hosein Kazemi và Hushang Ajudani.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=cSKMk4dmPVwC |title=Picturing Iran |trans-title=Art, Society and Revolution |first1=Lynn |last1=Gumpert |first2=Shiva |last2=Balaghi |page=48 |year=2002 |publisher=I.B. Tauris |isbn=978-1-86064-883-0}}</ref> Các phong trào mới này đã nhận được sự ủng hộ chính thức vào thập niên 1950,<ref name="IrMo">{{cite encyclopedia |title=Art in Iran |encyclopedia=Encyclopوdia Iranica |url=http://www.iranicaonline.org/articles/art-in-iran-xi-post-qajar- |access-date=15 July 2017 |volume=II |pages=640–646 |trans-title=xi. Post-Qajar (Painting) |archive-date=28 July 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170728133830/http://www.iranicaonline.org/articles/art-in-iran-xi-post-qajar- |url-status=live}}</ref> tạo tiền đề cho sự nổi lên của các nghệ sĩ xuất chúng như [[Marcos Grigorian]].<ref>{{cite web |title=Art in America: Modernity and revolution: a recent show of Iranian art focused on the turbulent time from 1960 to 1980, juxtaposing formally inventive works of art with politically charged photographs and posters – Art & Politics – Between Word and Image: Modern Iranian Visual Culture |date=25 November 2004 |website=looksmart |url=http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m1248/is_2_91/ai_97551434 |archive-url=https://web.archive.org/web/20041125121857/http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m1248/is_2_91/ai_97551434 |archive-date=25 November 2004}}</ref>

=== Văn học === 

{{Main|Văn học tại Iran}}

{{See also|Văn học Iran}} 

{{multiple image
| align = right
| image1 = Hafez 880714 095.jpg
| width1 = 160
| alt1 = 
| caption1 = 
| image2 = Saadi Tomb.jpg
| width2 = 150
| alt2 = 
| caption2 = 
| width3 = 100
| alt3 = 
| footer = Lăng mộ của [[Hafez]] và [[Saadi Shirazi|Saadi]] tại [[Shiraz]]
}}

Truyền thống văn học cổ xưa nhất của Iran thuộc về [[tiếng Avesta]], một [[ngôn ngữ Iran#Ngôn ngữ Iran cổ|ngôn ngữ Iran cổ]] và là [[ngôn ngữ thiêng liêng]] của kinh [[Avesta]], nơi lưu giữ các huyền tích và văn bản tín ngưỡng của Hỏa giáo (Zoroaster) cũng như [[tôn giáo Iran cổ đại]].<ref>{{cite journal |journal=Indo-Iranian Journal |title=A Glossary of Terms for Weapons and Armor in Old Iranian |first=W.W. |last=Malandra |volume=15 |issue=4 |pages=264–289 |year=1973 |location=Philadelphia |publisher=Brill |jstor=24651454 |doi=10.1163/000000073790079071 |s2cid=162194727}}</ref><ref>{{cite book |author1=David Levinson |author2=Karen Christensen |title=Encyclopedia of Modern Asia: Iaido to Malay |url=https://archive.org/details/encyclopediaofmo00davi |url-access=limited |year=2002 |publisher=Charles Scribner's Sons |isbn=978-0-684-80617-4 |page=[https://archive.org/details/encyclopediaofmo00davi/page/48 48]}}</ref> Tiếng Ba Tư được sử dụng và phát triển rộng rãi thông qua [[xã hội chịu ảnh hưởng văn hóa Ba Tư|các xã hội chịu ảnh hưởng văn hóa Ba Tư]] ở Tiểu Á, Trung Á và Nam Á, để lại những tác động sâu sắc lên [[thơ ca Ottoman|văn học Ottoman]] và [[tiếng Ba Tư tại tiểu lục địa Ấn Độ|văn học Mughal]], cùng nhiều nền văn học khác. Iran là quê hương của nhiều nhà thơ trung đại lừng danh, tiêu biểu là [[Rumi]], [[Ferdowsi]], [[Hafez]], [[Saadi Shirazi]], [[Omar Khayyam]] và [[Nizami Ganjavi]].<ref>{{cite book |author=François de Blois |title=Persian Literature: A Bio-bibliographical Survey |url=https://books.google.com/books?id=F-lH8aQ9-HsC&pg=363 |access-date=21 June 2013 |volume=5 |date=April 2004 |publisher=[[Routledge]] |quote=Nizami Ganja'i, whose personal name was Ilyas, is the most celebrated native poet of the Persians after Firdausi. |isbn=978-0-947593-47-6 |page=363}}</ref>

Được tôn vinh là một trong những nền văn học vĩ đại của nhân loại,<ref>Arthur John Arberry, ''The Legacy of Persia'', Oxford: Clarendon Press, 1953, {{ISBN|0-19-821905-9}}, p. 200.</ref> và được đại thi hào [[Goethe]] đánh giá là một trong bốn trụ cột chính của văn học thế giới,<ref>Von David Levinson; Karen Christensen, ''Encyclopedia of Modern Asia'', Charles Scribner's Sons. 2002, vol. 4, p. 480</ref> văn học Ba Tư có nguồn gốc từ các tác phẩm còn sót lại của [[tiếng Ba Tư trung đại]] và [[tiếng Ba Tư cổ]]. Trong đó, tiếng Ba Tư cổ có niên đại từ tận năm 522 TCN, cũng là thời điểm ra đời của văn bia Achaemenes sớm nhất còn tồn tại: [[Văn bia Behistun]]. Tuy nhiên, phần lớn các tác phẩm văn học Ba Tư hiện còn lưu giữ được lại xuất phát từ thời kỳ sau cuộc chinh phục của người Hồi giáo vào {{Circa}} năm 650 sau Công nguyên. Sau khi nhà Abbas lên nắm quyền (750 CN), người Iran đã trở thành các thư lại và quan chức trong bộ máy của Đế quốc Hồi giáo, và ngày càng đóng vai trò quan trọng với tư cách là những nhà văn, nhà thơ của đế quốc này. Văn học tiếng Ba Tư Mới (New Persian) đã trỗi dậy và hưng thịnh tại Khorasan và Transoxiana.<ref>Frye, R.N., "Darī", ''The Encyclopaedia of Islam'', Brill Publications, CD version.</ref>

=== Di sản thế giới === 

{{Main|Danh sách Di sản thế giới tại Iran|Danh sách Di sản Quốc gia Iran|}}

Văn hóa và lịch sử phong phú của Iran được phản ánh qua 29 [[Di sản thế giới]] được UNESCO công nhận, nhiều nhất tại Trung Đông và và nhiều thứ 10 trên thế giới. Những di sản này bao gồm [[Persepolis]], [[Quảng trường Naqsh-e Jahan|Quảng trường Naghsh-e Jahan]], [[Chogha Zanbil]], [[Pasargadae]], [[Cung điện Golestan]], [[Arg-e Bam]], [[Bia khắc đá Behistun|Dòng chữ Behistun]], [[Shahr-e Sukhteh]], [[Susa]], [[Takht-e Soleyman]], [[Rừng Hyrcan]], thành phố [[Yazd]] và nhiều nơi khác. Iran có 26 [[Di sản văn hóa phi vật thể]], xếp hạng 4 trên toàn thế giới về số lượng.<ref>{{Cite web |date=8 December 2023 |title=Iran secures 5th place worldwide for UNESCO-listed intangible treasures |url=https://www.tehrantimes.com/news/492297/Iran-secures-5th-place-worldwide-for-UNESCO-listed-intangible |access-date=12 January 2024 |website=[[Tehran Times]] |language=en |archive-date=14 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231214020926/https://www.tehrantimes.com/news/492297/Iran-secures-5th-place-worldwide-for-UNESCO-listed-intangible |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |last=asadian |date=6 December 2023 |title=Iran Reached 5th in UNESCO Intangible Cultural Heritage list |url=https://en.shafaqna.com/340309/iran-reached-5th-rank-in-unesco-intangible-cultural-heritage-list/ |access-date=12 January 2024 |publisher=International Shia News Agency |language=en-US |archive-date=12 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240112082739/https://en.shafaqna.com/340309/iran-reached-5th-rank-in-unesco-intangible-cultural-heritage-list/ |url-status=live}}</ref>

===Truyền thông=== 
{{Main|Truyền thông Iran}}

[[File:IRIB Building.jpg|thumb|[[Đài Phát thanh và Truyền hình Cộng hòa Hồi giáo Iran|IRIB]], tập đoàn truyền thông [[Phương tiện truyền thông nhà nước|do nhà nước kiểm soát]] của Iran]]

Tập đoàn truyền thông lớn nhất của Iran là [[Đài Phát thanh và Truyền hình Cộng hòa Hồi giáo Iran|IRIB]] thuộc sở hữu của nhà nước. [[Bộ Văn hóa và Hướng dẫn Hồi giáo]] chịu trách nhiệm về chính sách văn hóa, bao gồm các hoạt động liên quan đến truyền thông và thông tin.<ref>{{cite web |url=http://www.unesco.org/new/en/tehran/about-this-office/single-view/news/irans_minister_of_culture_and_islamic_guidance_calls_for |title=Iran's Minister of Culture and Islamic Guidance calls for expansion of ties with UNESCO |publisher=[[UNESCO]] |access-date=2 December 2018 |date=15 December 2014 |archive-date=8 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170208183653/http://www.unesco.org/new/en/tehran/about-this-office/single-view/news/irans_minister_of_culture_and_islamic_guidance_calls_for |url-status=live}}</ref> Hầu hết [[danh sách báo chí tại Iran|các tờ báo xuất bản tại Iran]] đều bằng tiếng Ba Tư, ngôn ngữ chính thức của đất nước. Các ấn phẩm định kỳ được lưu hành rộng rãi nhất của đất nước đều có trụ sở tại Tehran, trong số đó có các tờ ''[[Etemad]]'', ''[[Ettela'at]]'', ''[[Kayhan]]'', ''[[Hamshahri]]'', ''[[Resalat (báo)|Resalat]]'', và ''[[Shargh]]''.<ref name=BYI /> ''[[Tehran Times]]'', ''[[Iran (báo)|Iran Daily]]'', và ''[[Financial Tribune]]'' nằm trong số những tờ báo tiếng Anh nổi tiếng có trụ sở tại Iran.

Iran xếp thứ 17 trong số [[Danh sách quốc gia theo số lượng người sử dụng Internet|các quốc gia theo số lượng người sử dụng Internet]]. [[Google Tìm kiếm]] là công cụ tìm kiếm được sử dụng rộng rãi nhất tại Iran và [[Instagram]] là [[dịch vụ mạng xã hội]] trực tuyến phổ biến nhất.<ref name="Alexa Internet">{{cite web |work=Alexa Internet |url=http://www.alexa.com/topsites/countries/IR |title=Top Sites in Iran |access-date=2 December 2018 |archive-date=10 December 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101210145701/http://www.alexa.com/topsites/countries/ir}}</ref> Việc truy cập trực tiếp vào nhiều trang web phổ biến trên toàn thế giới đã bị chặn ở Iran, bao gồm cả [[Facebook]], trang này đã bị chặn từ năm 2009. Khoảng 90% hoạt động [[thương mại điện tử]] của Iran diễn ra trên cửa hàng trực tuyến [[Digikala]] của nước này, nơi có khoảng 750.000 lượt khách truy cập mỗi ngày và là cửa hàng trực tuyến được truy cập nhiều nhất ở khu vực Trung Đông.<ref>{{cite news |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/technology/2015/may/31/amazon-iranian-style-digikala-other-startups-aparat-hamijoo-takhfifan |title=From Digikala to Hamijoo: the Iranian startup revolution, phase two |last=Kamali Dehghan |first=Saeed |date=13 May 2015 |access-date=14 December 2016 |archive-date=12 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190412095014/https://www.theguardian.com/technology/2015/may/31/amazon-iranian-style-digikala-other-startups-aparat-hamijoo-takhfifan |url-status=live}}</ref>

===Ẩm thực===
  {{Main|Ẩm thực Iran}}

[[File:Kebab Bakhtyari.jpg|thumb|[[Chelow kabab]] (cơm và [[kebab]]), một trong [[các món ăn quốc gia của Iran]]]]

Các món chính của Iran bao gồm nhiều loại [[kebab]], [[pilaf]], [[món hầm]] ([[khoresh]]), [[súp]] và [[āsh]], cùng [[trứng ốp lết]]. Các bữa trưa và bữa tối thường đi kèm với các món phụ như [[sữa chua]] trắng hoặc [[Tzatziki|mast-o-khiar]], [[Sabzi khordan|sabzi]], [[Salad Shirazi|salad Shirazi]], và [[Tursu|torshi]], và có thể tiếp nối bởi các món như [[borani]], [[Mirza Ghassemi|Mirza Qasemi]], hoặc [[kashk e bademjan]]. Trong văn hóa Iran, trà được tiêu thụ rộng rãi.<ref>{{cite book |author=Williams, Stuart. |title=Iran – Culture Smart!: The Essential Guide to Customs & Culture |date=October 2008 |publisher=Kuperard |isbn=978-1-85733-598-9 |chapter=DRINKING |quote=Iranians are obsessive tea drinkers |chapter-url=https://books.google.com/books?id=YXYFAQAAQBAJ}}</ref><ref>{{cite book |author=Maslin, Jamie. |url=https://archive.org/details/iranianrapperspe0000masl |title=Iranian Rappers and Persian Porn: A Hitchhiker's Adventures in the New Iran |publisher=Skyhorse Publishing Inc. |year=2009 |isbn=978-1-60239-791-0 |page=[https://archive.org/details/iranianrapperspe0000masl/page/58 58] |quote=Iran is a nation of obsessive tea drinkers |url-access=registration}}</ref> Iran là nhà sản xuất trà lớn thứ bảy thế giới.<ref name="FAOSTAT2">Food and Agriculture Organization of the United Nations—Production [http://faostat.fao.org/DesktopDefault.aspx?PageID=567&lang=en FAOSTAT] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111115042315/http://faostat.fao.org/DesktopDefault.aspx?PageID=567&lang=en |date=15 November 2011 }}. Retrieved 30 April 2010.</ref> Một trong những món tráng miệng phổ biến nhất của Iran là [[Faloodeh|falude]].<ref>{{cite book |author=Foodspotting |title=The Foodspotting Field Guide |date=18 March 2014 |publisher=Chronicle Books |isbn=978-1-4521-3008-8 |chapter=24 / Dessert: Faloodeh |chapter-url=https://books.google.com/books?id=PswWAgAAQBAJ}}</ref> Ngoài ra còn có món kem nghệ tây phổ biến, được gọi là ''[[Bastani Sonnati]]'' ("kem truyền thống"),<ref>{{cite web |author=Henninger, Danya |date=7 February 2017 |title=Franklin Fountain has an ImPeach sundae with 'nuts from the cabinet' |url=https://billypenn.com/2017/02/07/franklin-fountain-has-an-impeach-sundae-with-nuts-from-the-cabinet |website=BillyPenn.com |access-date=20 July 2017 |archive-date=19 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170819144151/https://billypenn.com/2017/02/07/franklin-fountain-has-an-impeach-sundae-with-nuts-from-the-cabinet/ |url-status=live}}</ref> đôi khi được dùng kèm với [[nước ép cà rốt]].<ref>{{Cite book |author=Duguid, Naomi |url=https://books.google.com/books?id=v-GACwAAQBAJ |title=Taste of Persia: A Cook's Travels Through Armenia, Azerbaijan, Georgia, Iran, and Kurdistan |date=6 September 2016 |publisher=Artisan |isbn=978-1-57965-727-7 |page=353 |quote=...{{nbsp}}havij bastani, a kind of ice cream float, made with Persian ice cream and carrot juice}}</ref> Iran cũng nổi tiếng với món [[trứng cá muối]].<ref>{{cite web |title=Sturgeon Stocks Slump |url=http://www.iran-daily.com/1383/2228/html/focus.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20050716074736/http://www.iran-daily.com/1383/2228/html/focus.htm |archive-date=16 July 2005 |access-date=21 June 2013 |publisher=Iran-daily.com}}</ref>

Các món chính điển hình của Iran là sự kết hợp giữa [[gạo]] với [[thịt]], [[rau]] và [[Hạch (quả)|các loại hạt]]. [[Danh sách các loại thảo mộc và gia vị ẩm thực|Các loại thảo mộc]] thường xuyên được sử dụng, cùng với các loại trái cây như [[mận]], [[lựu]], [[mộc qua]], [[mận khô]], [[mơ]] và [[nho khô]]. Các loại gia vị và hương liệu đặc trưng của Iran như [[nghệ tây]], [[bạch đậu khấu]], và [[chanh khô]] được trộn và sử dụng trong nhiều món ăn khác nhau.

=== Thể thao ===
{{multiple image|
| align = right
| direction = vertical
| width = 
| image1 = Dizin ski resort.jpg
| alt1 = 
| caption1 = [[Dizin]], [[khu nghỉ dưỡng trượt tuyết]] lớn nhất tại [[Trung Đông]]
| image2 = Azadi Stadium in the final week of the 39th League.jpg
| alt2 = 
| caption2 = [[Sân vận động Azadi]] tại [[Tehran]], sân vận động bóng đá lớn nhất [[Tây Á]]
}}
Iran là nơi khai sinh của môn [[polo]],<ref>{{cite web |title=The History of Polo |url=http://www.polomuseum.com/history_of_polo.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130717015002/http://www.polomuseum.com/history_of_polo.htm |archive-date=17 July 2013 |access-date=27 March 2015 |publisher=Polomuseum.com}}</ref><ref>{{cite web |author=Ben Johnson |title=The origins and history of Polo |url=http://www.historic-uk.com/CultureUK/The-Origins-of-Polo/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150228012509/http://www.historic-uk.com/CultureUK/The-Origins-of-Polo/ |archive-date=28 February 2015 |access-date=27 March 2015}}</ref><ref>{{Cite web |title=Iran Chamber Society: Sport in Iran: History of Chogân (Polo) |url=https://www.iranchamber.com/sport/chogan/chogan_history.php |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240526112927/https://www.iranchamber.com/sport/chogan/chogan_history.php |archive-date=26 May 2024 |access-date=26 May 2024 |website=Iran Chamber}}</ref> còn được biết đến với tên địa phương là ''chogan'', với những ghi chép sớm nhất được cho là thuộc về người Media cổ đại.<ref>{{Cite book |author=Singh, Jaisal |title=Polo in India |publisher=New Holland |year=2007 |isbn=978-1-84537-913-1 |location=London |page=[https://books.google.com/books?id=2ZF5EIfX9VwC&pg=PA10 10]}}</ref> Vật tự do theo truyền thống được coi là môn thể thao quốc gia, và [[Các vận động viên vật tự do quốc gia Iran|các đô vật Iran]] đã nhiều lần vô địch thế giới. Môn vật truyền thống của Iran, được gọi là ''[[Nghi lễ Pahlevani và zoorkhaneh|koshti e pahlevāni]]'' ("vật anh hùng"), được đăng ký trong danh sách [[Di sản văn hóa phi vật thể]] của [[UNESCO]].<ref>{{Cite web |title=Zurkhaneh Traditional Sports |url=https://traditionalsportsgames.org/index.php/sport/35-traditional-sports-recognized/214-zurkhaneh |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240502163840/https://traditionalsportsgames.org/index.php/sport/35-traditional-sports-recognized/214-zurkhaneh |archive-date=2 May 2024 |access-date=2 May 2024 |website=}}</ref> [[Ủy ban Olympic Quốc gia Cộng hòa Hồi giáo Iran|Ủy ban Olympic Quốc gia]] của Iran được thành lập vào năm 1947. Các đô vật và vận động viên cử tạ Iran đã đạt được những [[Iran tại Thế vận hội|thành tích cao nhất tại Thế vận hội]] cho đất nước. Năm 1974, Iran trở thành quốc gia đầu tiên tại Tây Á đăng cai [[Đại hội Thể thao châu Á]].<ref>{{Cite web |title=History of Asian Games |url=https://www.insidethegames.biz/articles/1059784/history-of-asian-games |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240118004949/https://www.insidethegames.biz/articles/1059784/history-of-asian-games |archive-date=18 January 2024 |access-date=28 January 2024 |website=}}</ref><ref>{{Cite web |date=31 October 2016 |title=Iranian Great Power Ambitions and China's Return to the Olympic Movement, 1973–74 |url=https://www.wilsoncenter.org/article/iranian-great-power-ambitions-and-chinas-return-to-the-olympic-movement-1973-74 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240128122610/https://www.wilsoncenter.org/article/iranian-great-power-ambitions-and-chinas-return-to-the-olympic-movement-1973-74 |archive-date=28 January 2024 |access-date=28 January 2024 |website= |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Teenagers won titles in the Tehran 1974 Asian Games where South Korea and Iran were the bests |url=http://www.asbcnews.org/teenagers-won-titles-in-the-tehran-1974-asian-games-where-south-korea-and-iran-were-the-bests/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240128122610/http://www.asbcnews.org/teenagers-won-titles-in-the-tehran-1974-asian-games-where-south-korea-and-iran-were-the-bests/ |archive-date=28 January 2024 |access-date=28 January 2024 |website= |language=en-US}}</ref>

Là một quốc gia miền núi, Iran là địa điểm thích hợp cho trượt tuyết, trượt ván tuyết, đi bộ đường dài, leo núi đá,<ref>{{cite web |date=27 October 2009 |title=Rock Climbing Routes, Gear, Photos, Videos & Articles |url=http://www.rockclimbing.com/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20110615152628/http://www.rockclimbing.com/ |archive-date=15 June 2011 |access-date=18 June 2011 |publisher=Rockclimbing.com}}</ref> và leo núi.<ref>{{cite web |date=11 June 1966 |title=Iran Mountain Zone (IMZ) |url=http://www.mountainzone.ir/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20021209175412/http://www.mountainzone.ir/ |archive-date=9 December 2002 |access-date=18 June 2011}}</ref><ref>{{cite web |title=Mountaineering in Iran |url=http://www.abc-of-mountaineering.com/middle-east/iran/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20110707072811/https://www.abc-of-mountaineering.com/middle-east/iran/ |archive-date=7 July 2011 |access-date=18 June 2011 |publisher=Abc-of-mountaineering.com}}</ref> Nơi đây có nhiều khu nghỉ dưỡng trượt tuyết, nổi tiếng nhất là [[Khu phức hợp Tochal|Tochal]], [[Dizin]], và [[Shemshak (khu nghỉ dưỡng trượt tuyết)|Shemshak]].<ref name="Snowseasoncentral.com_November_29_2015c">{{cite web |year=2015 |title=Iran – Guide to Skiing and Snowboarding |url=http://www.snowseasoncentral.com/work-a-winter-snow-season-iran |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140108113156/http://www.snowseasoncentral.com/work-a-winter-snow-season-iran |archive-date=8 January 2014 |access-date=29 November 2015}}</ref> Trong đó Dizin là khu lớn nhất, đã được [[Liên đoàn Trượt tuyết và Trượt ván tuyết Quốc tế|FIS]] cấp phép để tổ chức các cuộc thi quốc tế.<ref>{{Cite web |date=15 December 2023 |title=Dizi (IRI) |url=https://www.fis-ski.com/DB/general/event-details.html?eventid=47908&sectorcode=AL&seasoncode=2021 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231215183320/https://www.fis-ski.com/DB/general/event-details.html?eventid=47908&sectorcode=AL&seasoncode=2021 |archive-date=15 December 2023 |access-date=15 December 2023 |website=FIS}}</ref>

[[Bóng đá tại Iran|Bóng đá]] là môn thể thao phổ biến nhất tại Iran, với [[Đội tuyển bóng đá quốc gia Iran|đội tuyển quốc gia nam Iran]] đã từng ba lần vô địch [[Cúp bóng đá châu Á|Cúp châu Á]]. Đội tuyển bóng đá nam của Iran xếp hạng 2 tại châu Á và hạng 18 trên [[Bảng xếp hạng bóng đá nam FIFA|Bảng xếp hạng FIFA]] {{tính đến|2025|4|lc=y}}.<ref>{{cite web |url=https://www.fifa.com/fifa-world-ranking/associations/association/IRN/men/ |title=Iran: FIFA/Coca-Cola World Ranking |publisher=[[FIFA]] |access-date=4 May 2020 |archive-date=14 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200414135244/https://www.fifa.com/fifa-world-ranking/associations/association/IRN/men/ |url-status=live}}</ref> [[Sân vận động Azadi]] tại Tehran là sân vận động bóng đá lớn nhất tại Tây Á và nằm trong danh sách 20 sân vận động lớn nhất thế giới.<ref>{{Cite web |last=Hayward |first=Joshua |title=Ranking the Top 20 Stadiums in World Football |url=https://bleacherreport.com/articles/1804430-ranking-the-top-20-stadiums-in-world-football |access-date=26 December 2023 |website=Bleacher Report |language=en |archive-date=29 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240229064950/https://bleacherreport.com/articles/1804430-ranking-the-top-20-stadiums-in-world-football |url-status=live}}</ref> Bóng chuyền là môn thể thao phổ biến thứ hai tại Iran.<ref>{{cite web |url=http://www.aipsmedia.com/index.php?page=news&cod=16859&tp=n |title=AIPS Web Site – USA Volleyball president tips Iran to qualify for Rio |date=2 December 2011 |access-date=26 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151015234936/http://www.aipsmedia.com/index.php?page=news&cod=16859&tp=n |archive-date=15 October 2015}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.worldofvolley.com/News/Latest_news/170/volleyball-pioneer-ahmad-masajedi-says-irans-rise-to-the-top-wont-stop-.html |title=WorldofVolley :: Volleyball pioneer Ahmad Masajedi says Iran's rise to the top won't stop |date=2 December 2011 |access-date=26 October 2015 |archive-date=15 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151015234934/http://www.worldofvolley.com/News/Latest_news/170/volleyball-pioneer-ahmad-masajedi-says-irans-rise-to-the-top-wont-stop-.html |url-status=live}}</ref> Với việc giành chức vô địch [[Giải vô địch bóng chuyền nam châu Á]] năm 2011 và 2013, [[Đội tuyển bóng chuyền nam quốc gia Iran|đội tuyển bóng chuyền quốc gia nam Iran]] được xem là đội mạnh thứ 2 tại châu Á, đội tuyển này xếp hạng 15 trên [[Bảng xếp hạng bóng chuyền FIVB]] {{tính đến|2025|1|lc=y}}. [[Bóng rổ]] cũng rất phổ biến tại Iran, với [[Đội tuyển bóng rổ quốc gia Iran|đội tuyển quốc gia nam]] đã giành ba chức vô địch [[Giải vô địch bóng rổ châu Á|châu Á]] kể từ năm 2007.<ref>{{cite news |url=https://www.espn.com/espnmag/story?id=3671265 |access-date=21 April 2012 |publisher=ESPN |first=Sam |last=Alipour |title=Mission Improbable |date=21 April 2012 |archive-date=24 November 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121124115828/http://sports.espn.go.com/espnmag/story?id=3671265 |url-status=live}}</ref>

==Xem thêm==
*[[Vụ quân đội Hoa Kỳ bắt giữ những nhà ngoại giao Iran 2006]]

== Ghi chú ==
<references group="lower-alpha"/>

==Tham khảo==
{{Tham khảo|30em}}

==Liên kết ngoài==
{{sisterlinks|voy=Iran|v=no|n=no|s=no|b=no|c=ایران}}
*[http://www.leader.ir/langs/EN/index.php Official website of the Supreme Leader of Iran] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160311143643/http://www.leader.ir/langs/EN/index.php |date=2016-03-11 }}
*[https://web.archive.org/web/20040714094508/http://www.president.ir/eng/ Official website of the President of Iran]
*{{in lang|fa}} [http://www.irisn.com/ Official website of the Council of Guardians of Iran] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220323040901/http://www.irisn.com/ |date=2022-03-23 }}
*{{in lang|fa}} [http://www.majlis.ir/mhtml/ Official website of the Majlis (Legislature) of Iran] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110728044042/http://www.majlis.ir/mhtml/ |date = ngày 28 tháng 7 năm 2011}}
*[http://www.iranjudiciary.org/home-en.html Official website of the Judiciary of Iran] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080512005418/http://www.iranjudiciary.org/home-en.html |date = ngày 12 tháng 5 năm 2008}}

{{Trung Đông}}
{{Châu Á}}
{{G15}}
{{OIC}}
{{Kiểm soát tính nhất quán}}
[[Thể loại:Iran| ]]
[[Thể loại:Cộng hòa Hồi giáo]]
[[Thể loại:Quốc gia Trung Đông]]
[[Thể loại:Quốc gia Cận Đông]]
[[Thể loại:Quốc gia G15]]
[[Thể loại:Quốc gia Tây Á]]
[[Thể loại:Quốc gia thành viên của Liên Hợp Quốc]]
[[Thể loại:Quốc gia thành viên Khối D8]]
[[Thể loại:Quốc gia châu Á]]
[[Thể loại:Sơn nguyên Iran]]
[[Thể loại:Quốc gia và vùng lãnh thổ nói tiếng Ba Tư]]
[[Thể loại:Quốc gia thành viên Tổ chức Hợp tác Hồi giáo]]
[[Thể loại:Quốc gia thành viên OPEC]]
[[Thể loại:Khởi đầu thế kỷ 6 TCN]]
[[Thể loại:Địa danh trong sách Thứ kinh]]
[[Thể loại:Quốc gia và vùng lãnh thổ Iran]]
[[Thể loại:Quốc gia BRICS]]
[[Thể loại:Cựu quốc gia quân chủ Tây Á]]
[[Thể loại:Tôn giáo và chính trị]]
[[Thể loại:Thần quyền]]
[[Thể loại:Quốc gia và vùng lãnh thổ khởi đầu năm 1979]]