Autokrator

Autokrator veya Otokrator (Grekçe: αὐτοκράτωρ), Grekçe: αὐτός, romanize: autós (Türkçe: kendi) ile Grekçe: κράτος, romanize: krátos (Türkçe: güç, egemenlik) kelimelerinin birleşimiyle oluşan ve üst bir otoriteye bağlı olmadan hareket eden bireyler için kullanılan Yunanca ünvan. Bu terim, Latince imperator un karşılığı olarak hem başkomutanlar hem de Roma ve Bizans imparatorları için kullanılmıştır. Bizans ve Rus tarzı mutlakiyetçilikle olan bağlantısı, modern otokrasi ve otokrat kavramlarının ortaya çıkmasına yol açmıştır.^[1]^[2]

Antik Yunanistan

Bu ünvan, MÖ 5. yüzyılın sonlarında Antik Yunanistan'da ortaya çıkmış ve bağımsız yetki verilen generaller; yani en yüksek komuta yetkisine sahip kişiler (σstratēgòs autokrátōr) için kullanılmıştır. Klasik Atina'da stratēgoi autokratores, komuta konusunda özerk yetkilerle donatılmış generallerdi dolayısıyla önceden Atina meclisine danışmadan belirli askerî ve diplomatik kararlar alabiliyorlardı. Bu uygulama özellikle generalin Atina'dan uzak bölgelerde faaliyet göstermesinin beklendiği durumlarda yürürlüğe konulurdu. Bununla birlikte generaller, geri döndüklerinde eylemlerinden dolayı meclise karşı sorumlu olmaya devam ederdi.^[3]

Benzer uygulamalar, Siraküza gibi diğer Yunan şehir devletlerinde de görülmüştür; burada bu görev, şehrin bazı tiranları için bir güç temeli işlevi görmüştür. Stratēgoi autokratores ayrıca çeşitli şehir devleti birlikleri tarafından birleşik orduların başına getirilirdi. Bu bağlamda II. Filip, Korint Birliği tarafından güney Yunan devletlerinin hēgemōnu ("lider") ve stratēgòs autokrátōru ilan edilmiştir.^[4] Bu ünvan daha sonra oğlu Büyük İskender'e de verilmiştir.^[5] Terim ayrıca tam yetkili elçiler (présbeis autokratores) için de kullanılmıştır.^[6]

Roma ve Bizans

Daha sonraki dönemlerde, Roma Cumhuriyeti'nin yükselişiyle birlikte, stratēgòs autokrátōr terimi Yunan tarihçileri tarafından çeşitli Roma ünvanlarını karşılamak için kullanılmıştır. Polibios bu terimi dictator ünvanını çevirmek için kullanırken,^[7] Plutark daha sonraki kullanımında bunu zafer ünvanı olan imperator un karşılığı olarak kullanmıştır. Autokrator, Roma İmparatorluğu döneminde ikinci anlamıyla yerleşik hale gelmiş ve imperator ünvanının resmî Yunanca karşılığı olmuştur. Nitekim imperator, Roma imparatorlarının ünvanlarının bir parçasını oluşturmaktaydı. Bu nedenle, Roma İmparatorluğu boyunca, İmparator Herakleios'un 629 yılında Yunanca basileus ünvanını benimsemesine kadar kullanılmaya devam etmiştir.^[8]

Bu terim, Doğu Roma İmparatorluğu'nda törensel hitaplarda arkaik biçimleriyle varlığını sürdürmüş ve basileùs [kai] autokrátōr (genellikle "imparator ve otokrat" olarak çevrilir) biçiminde yeniden canlandırılmıştır. Bu ifade daha sonra, fiili iktidarı elinde bulunduran birden fazla ortak imparator arasındaki kıdemli olanı (symbasileis) tanımlamak için kullanılmıştır. Palaiologoslar dönemi sırasında bu kullanım, belirlenmiş veliahtı da kapsayacak şekilde genişletilmiştir. Bu ünvan, 912 yılından itibaren sikkelerde, 11. yüzyıldan itibaren imparatorluk fermanlarında (hrisobullos) ve çok sayıda tezhipli el yazmasında belgelenmektedir.^[8]

Stratēgòs autokrátōr terimi Bizans döneminde de kullanılmaya devam etmiştir. Bu ünvan özellikle 6. yüzyılda (örneğin Belisarius için) yaygındır ve 10.-11. yüzyıllarda üst düzey askerî komutanlar için yeniden ortaya çıkar.^[8] Örneğin, Romen Diyojen'in babası olan Konstantinos Diogenis stratigos autokrator olarak 1027'de büyük bir Peçenek istilasını püskürtmüştür.^[9]^[10] II. Basileios, David Arianiti'yi Bulgaristan'ın stratigos autokratoru olarak atamıştır.^[11]^[12] Bu durum da onun, kuzey Balkanlar'daki diğer bölgesel stratēgoi üzerinde komuta yetkisine sahip olduğunu göstermektedir.^[13]

Diğer uluslar

Bizans imparatorluk formülü, Bizans etkisindeki ülkelerde taklit edilmiş, daha sonra ise özellikle Rusya'da, III. İvan'ın saltanatıyla birlikte benimsenmiştir.^[14]

II. Bayezid, kendisini "Tanrı'nın lütfuyla, Asya ve Avrupa'nın iki kıtasının ve diğer mülklerin basileus ve autokratoru" olarak ünvanlandırmıştır.^[15]
Gürcistan'da Bagrationi Hanedanı krallarının ünvanlarından biri "doğunun ve batının otokratı" idi.^[16] Bu ünvan, IV. Davit döneminde ortaya çıkmış ve VIII. Giorgi döneminde birleşik Gürcü monarşisinin dağılmasına kadar kullanılmıştır.
İkinci Bulgar İmparatorluğu hükümdarları başlangıçta "Bulgarların imparatoru (çar)" ünvanını kullanmış, erken dönemlerde buna "ve Ulahların" ifadesi de eklenmiştir. Ancak II. İvan Asen (h. 1218-1241), 1230 yılında Klokotnitsa Savaşı'ndan sonra Bizans İmparatorluğu'nun eski Avrupa topraklarının büyük kısmı üzerindeki hâkimiyetini genişletmiş ve ayrıca "Bulgarların ve Yunanların çar ve autokrator u" ünvanını benimsemiştir; bu ünvan ilk kez I. Simeon (h. 893–927) tarafından ileri sürülmüştür.^[17]
Benzer şekilde, Stefan Duşan 1345/46'da imparatorluk ünvanını ilan ettiğinde, Yunanca olarak "Sırbistan ve Romanya'nın basileus ve autokrator u", Sırpça olarak ise "Sırpların ve Yunanların çarı" ünvanını kullanmıştır. Buradaki "Romanya" ifadesinin (yani Romalıların ülkesi, Bizans İmparatorluğu) kullanılması ve alışılmış Bizans formülü olan "Romalıların" yerine tercih edilmesi, onun I. Konstantin'den itibaren tüm Bizans imparatorlarının doğrudan varisi olduğunu iddia ettiğini, ancak Konstantinopolis ve Ekümenik Patrikhane üzerinde fiilî kontrolü bulunmadığı için tam meşruiyete sahip olmadığını göstermektedir.^[18]
Bu kullanımdan hareketle, Rus çarları, Rus İmparatorluğu'nun kuruluşundan 1917 Rus Devrimi ile Rus monarşisinin sona ermesine kadar "Tüm Rusların imparatoru ve otokratı" formülünü kullanmıştır. III. İvan, büyük knez olarak kendisini otokrat olarak tanımlarken,^[14] I. Fyodor hem çar hem de otokrat olarak taç giyen ilk hükümdar olmuştur.^[19] Samoderzhets (otokrat) ünvanı 17. yüzyıldan itibaren çarların resmî ünvanının standart bir parçası hâline gelmiştir. Slav dillerinde bu ünvan çeviri biçimiyle kullanılmıştır (Bulgarca: samodǎržec, Sırpça: samodržac, Rusça: samoderzhets).

Kaynakça

↑ "Autocrat - Etymology, Origin & Meaning". 16 Kasım 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi.
↑ Wifstrand, Albert (2005). Epochs and Styles: Selected Writings on the New Testament, Greek Language and Greek Culture in the Post-classical Era. Mohr Siebeck. ISBN 978-3-16-148627-2.
↑ Pritchett, William Kendrick (1974). The Greek state at war. University of California Press. s. 42. ISBN 978-0-520-02565-3.
↑ Diodorus Siculus, XVI.89.1–3
↑ Diodorus Siculus, XVII.4.9; Arrian, Anabasis of Alexander, I.1.1–3
↑ Andocides, On the Peace with Sparta
↑ Polibios, Histories, III.86.7
1 2 3 Kazhdan, Alexander P. (1991). The Oxford Dictionary of Byzantium (İngilizce). Oxford University Press. ISBN 978-0-19-504652-6.
↑ Guilland, Rodolphe (1967). Recherches sur les institutions byzantines (Fransızca). Akademie-Verlag. s. 449.
↑ Stephenson, Paul (2003). The Legend of Basil the Bulgar-Slayer (İngilizce). Cambridge University Press. ss. 44-45. ISBN 978-0-521-81530-7.
↑ Lilie, Ralph-Johannes; Ludwig, Claudia; Zielke, Beate; Pratsch, Thomas, (Ed.) (2013). Prosopographie der mittelbyzantinischen Zeit Online (Almanca). De Gruyter. 25 Şubat 2026 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Temmuz 2026.
↑ Stephenson, Paul (2003). The Legend of Basil the Bulgar-Slayer (İngilizce). Cambridge University Press. s. 39. ISBN 978-0-521-81530-7.
↑ Stephenson, Paul (7 Ağustos 2003). The Legend of Basil the Bulgar-Slayer (İngilizce). Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-81530-7.
1 2 Riasanovsky, Nicholas V. (29 Eylül 2005). Russian Identities: A Historical Survey (İngilizce). Oxford University Press. ISBN 978-0-19-534814-9.
↑ Ágoston, Gábor (12 Eylül 2023). The Last Muslim Conquest: The Ottoman Empire and Its Wars in Europe (İngilizce). Princeton University Press. ISBN 978-0-691-20539-7.
↑ Lordkipanidze, Mariam Davydovna; Hewitt, George B. (1987), Georgia in the XI-XII Centuries, Ganatleba Publishers: Tbilisi.
↑ Božilov, Ivan (2011). "La Bulgarie". In Laiou, Angeliki E.; Morrisson, Cécile(eds.). Le monde byzantin, Tome III: Byzance et ses voisins : 1204–1453 (Fransızca). Presses universitaires de France. pp. 343–354 (esp. 345, 346–348). ISBN 978-2-13-052008-5.
↑ Maksimović, Ljubomir (2011). "La Serbie: pouvoir et organisation sociale". In Laiou, Angeliki E.; Morrisson, Cécile (eds.). Le monde byzantin, Tome III: Byzance et ses voisins : 1204-1453 (Fransızca). Presses universitaires de France. ss. 323–342 (esp. 333–336). ISBN 978-2-13-052008-5.
↑ Pavlov, A. P. (2006), Perrie, Maureen (Ed.), Fedor Ivanovich and Boris Godunov (1584-1605), The Cambridge History of Russia, Cambridge University Press, ss. 264-285

[1] "Autocrat - Etymology, Origin & Meaning". 16 Kasım 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi.

[2] Wifstrand, Albert (2005). Epochs and Styles: Selected Writings on the New Testament, Greek Language and Greek Culture in the Post-classical Era. Mohr Siebeck. ISBN 978-3-16-148627-2.

[3] Pritchett, William Kendrick (1974). The Greek state at war. University of California Press. s. 42. ISBN 978-0-520-02565-3.

[4] Diodorus Siculus, XVI.89.1–3

[5] Diodorus Siculus, XVII.4.9; Arrian, Anabasis of Alexander, I.1.1–3

[6] Andocides, On the Peace with Sparta

[7] Polibios, Histories, III.86.7

[:0-8] 1 2 3 Kazhdan, Alexander P. (1991). The Oxford Dictionary of Byzantium (İngilizce). Oxford University Press. ISBN 978-0-19-504652-6.

[9] Guilland, Rodolphe (1967). Recherches sur les institutions byzantines (Fransızca). Akademie-Verlag. s. 449.

[10] Stephenson, Paul (2003). The Legend of Basil the Bulgar-Slayer (İngilizce). Cambridge University Press. ss. 44-45. ISBN 978-0-521-81530-7.

[:02-11] Lilie, Ralph-Johannes; Ludwig, Claudia; Zielke, Beate; Pratsch, Thomas, (Ed.) (2013). Prosopographie der mittelbyzantinischen Zeit Online (Almanca). De Gruyter. 25 Şubat 2026 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Temmuz 2026.

[12] Stephenson, Paul (2003). The Legend of Basil the Bulgar-Slayer (İngilizce). Cambridge University Press. s. 39. ISBN 978-0-521-81530-7.

[13] Stephenson, Paul (7 Ağustos 2003). The Legend of Basil the Bulgar-Slayer (İngilizce). Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-81530-7.

[:1-14] 1 2 Riasanovsky, Nicholas V. (29 Eylül 2005). Russian Identities: A Historical Survey (İngilizce). Oxford University Press. ISBN 978-0-19-534814-9.

[15] Ágoston, Gábor (12 Eylül 2023). The Last Muslim Conquest: The Ottoman Empire and Its Wars in Europe (İngilizce). Princeton University Press. ISBN 978-0-691-20539-7.

[16] Lordkipanidze, Mariam Davydovna; Hewitt, George B. (1987), Georgia in the XI-XII Centuries, Ganatleba Publishers: Tbilisi.

[17] Božilov, Ivan (2011). "La Bulgarie". In Laiou, Angeliki E.; Morrisson, Cécile(eds.). Le monde byzantin, Tome III: Byzance et ses voisins : 1204–1453 (Fransızca). Presses universitaires de France. pp. 343–354 (esp. 345, 346–348). ISBN 978-2-13-052008-5.

[18] Maksimović, Ljubomir (2011). "La Serbie: pouvoir et organisation sociale". In Laiou, Angeliki E.; Morrisson, Cécile (eds.). Le monde byzantin, Tome III: Byzance et ses voisins : 1204-1453 (Fransızca). Presses universitaires de France. ss. 323–342 (esp. 333–336). ISBN 978-2-13-052008-5.

[19] Pavlov, A. P. (2006), Perrie, Maureen (Ed.), Fedor Ivanovich and Boris Godunov (1584-1605), The Cambridge History of Russia, Cambridge University Press, ss. 264-285

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]