Akdeniz
| Akdeniz | |
|---|---|
 Akdeniz ve bu iç denizi çevreleyen ülkelerin uydu görüntüsü (NASA) | |
| Havza | |
| Ülke(ler) | Tüm Liste |
| Konum | Güney Avrupa Batı Asya Kuzey Afrika |
| Koordinatlar | 38°K 17°D / 38°K 17°D |
| Ada(lar) | ± 3.300 |
| Yerleşim(ler) (sahil) | Antalya, Atina, Barselona, İzmir, Marsilya, Mersin, Roma, Adana, Valensiya |
| Genel bilgiler | |
| Aktığı yer | Atlas Okyanusu |
| Tür | Deniz |
| Akarsu (gelen) | Marmara Denizi, Nil nehri, Cheliff nehri, Ebro nehri, Tiber nehri, Rhône Nehri, Po nehri |
| Ortalama derinlik | 1.500 m (4.900 ft) |
| En derin noktası | 5.267 m (17.280 ft) |
| Yüzölçümü | 2.500.000 km2 (970.000 sq mi) |
| Su hacmi | 3.750.000 km3 (900.000 cu mi) |
| İkamet süresi | 80-100 sene |
| Tuzluluk | 3,8 % |
| Sıcaklık | 12-28 °C (54-82 °F) |
| Wikimedia Commons | |
 | |
Akdeniz (Latince: Mediterraneus), Avrupa, Asya ve Afrika arasında yer alan kıtalararası bir denizdir. Akdeniz Havzası ile çevrili olan deniz, büyük ölçüde kara ile kuşatılmıştır; doğusunda Batı Asya'daki Levant bölgesi, kuzeyinde Batı Asya'daki Anadolu ve Güney Avrupa, güneyinde ise Kuzey Afrika bulunmaktadır. Batıda, Avrupa'daki İber Yarımadası ile Afrika'daki Fas'ı yalnızca 14 km (9 mi) ayıran Cebelitarık Boğazı aracılığıyla Atlas Okyanusu'na bağlanır. Ayrıca kuzeydoğuda Türkiye'den geçen İstanbul Boğazı yoluyla Karadeniz'e, güneydoğuda ise Süveyş Kanalı aracılığıyla Kızıldeniz'e bağlantı sağlar.
Akdeniz, yaklaşık 2.500.000 km2 (970.000 sq mi) yüzölçümüne sahip olup, dünya okyanus yüzeyinin yaklaşık %0,7'sini oluşturmaktadır. Ege Denizi, Adriyatik Denizi, Tiren Denizi ve Marmara Denizi dâhil olmak üzere on beş kenar denizi bünyesinde barındırır. Jeolojik kanıtlar, yaklaşık 5,9 milyon yıl önce Akdeniz'in Atlas Okyanusu ile bağlantısının kesildiğini ve yaklaşık 5,3 milyon yıl önce gerçekleşen Zankliyen Taşkını ile yeniden suyla dolduğunu göstermektedir. Akdeniz bölgesinin tarihi, birçok modern toplumun kökenini ve gelişimini anlamak açısından kritik öneme sahiptir ve zaman zaman “Batı medeniyetinin beşiği” olarak tanımlanır. Bölgede Mısır, Yunanistan ve Bereketli Hilal gibi dünyanın en erken ve en gelişmiş uygarlıklarından bazıları ortaya çıktı. Doğu Akdeniz'de yer alan Levant bölgesi, yaklaşık MÖ 12.000 yılına kadar uzanan dönemde kalıcı insan yerleşiminin görüldüğü ilk alanlardan biri oldu. Akdeniz, Antik Çağ boyunca tüccarlar, gezginler ve göçmenler için önemli bir ulaşım ve ticaret yolu oldu; farklı halklar arasında ticaret, kültürel etkileşim, kolonizasyon ve fetih süreçlerini kolaylaştırdı. Roma İmparatorluğu ise yüzyıllar boyunca deniz üzerinde deniz üstünlüğü kurdu ve Akdeniz kıyılarının tamamını kontrol eden tek devlet oldu.
Etimoloji
[değiştir | kaynağı değiştir]İngilizcede Mediterranean Sea denilir. Bu da Latincedeki Mediterraneustan (Medi: Orta + terra: Toprak, yer) gelmektedir. Yunancada Mesogeios denir. Arapçadaki karşılığı البحر الأبيض المتوسط (El Bahre-l Ebyedu'l-Mutavassit) “'ortada yer alan beyaz deniz'” anlamındadır. Farsçada Akdeniz için kullanılan Bahr-i Sefid ismi Osmanlı dönemi haritalarında da gözükmektedir. Osmanlı Türkçesi'nde بحر سفيد Bahr-i Sefīd,[1] آق دڭيز Akdeñiz[2] ya da بحر متوسط, Bahr-i Mutavassıt[3] olarak adlandırılmıştır. Romalılar da Mare Nostrum olarak tanımlanmaktaydı, anlamı ise Bizim Deniz'di.[1]
“Akdeniz” isminin kaynağıyla ilgili inanılan iddialardan bir diğeri de eski Türklerde “mavi” rengin doğunun, “ak” rengin batının, “kırmızı” rengin güneyin ve “kara” rengin kuzeyin sembolü olarak kullanılmış olmasıdır. Bu iddiaya göre Akdeniz adlandırmasını ortaya koyan dil bilincinde Ege ve Akdeniz'i tek bir deniz olarak gören yaklaşım vardır. Bu yaklaşıma göre Türkiye'nin kuzeyindeki denize Karadeniz adının verilmesinin sebebi de budur.[4]
Coğrafya
[değiştir | kaynağı değiştir]Dünyanın en büyük iç denizidir. Derin bir denizdir ve en derin noktası İyon Denizi'nde bulunan ve yaklaşık 5267 metre olan Kalipso Çukuru'dur. Doğu Akdeniz Havzası, Batı Akdeniz Havzası'ndan daha derindir. Özellikle Doğu Akdeniz olmak üzere tuzluluk oranı yüksektir. Kıbrıs ile Mısır arasındaki kısımda tuzluluk oranı binde 39'a ulaşır. Akdeniz'e kıyısı olan 22 ülke vardır.
Akdeniz'e kıyısı olan ülkeler
[değiştir | kaynağı değiştir]
Bölümler
[değiştir | kaynağı değiştir]Alt Denizler
[değiştir | kaynağı değiştir]- Alboran Denizi, İspanya ve Fas arasında,
- Balear Denizi, İspanya ve Balear Adaları arasında,
- Ligurya Denizi, Korsika ve Sardinya adaları arasında,
- Tiren Denizi, Sardinya, İtalya Yarımadası ve Sicilya arasında,
- Adriyatik Denizi, İtalya Yarımadası ve Balkan Yarımadası arasında,
- İyon Denizi, İtalya, Yunanistan ve Arnavutluk arasında,
- Libya Denizi, Libya ile Girit arasında,
- Ege Denizi, Yunanistan ve Türkiye arasında,
- Girit Denizi, Girit'in kuzeyinde,
- Trakya Denizi, Kuzey Ege’de
- Mirtoan Denizi, Kiklad Adaları ve Mora Yarımadası arasında,
- Marmara Denizi, Ege Denizi ve Karadeniz arasında,
- Kilikya Denizi, Türkiye ve Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti arasında.
Boğazlar
[değiştir | kaynağı değiştir]
- Cebelitarık Boğazı, İspanya ve Fas arasında,
- Messina Boğazı, İtalya Yarımadası ve Sicilya arasında,
- Bonifacio Boğazı, Korsika ve Sardinya arasında,
- Sicilya Boğazı, Sicilya ve Tunus arasında,
- Otranto Boğazı, İtalya ve Arnavutluk arasında,
- Çanakkale Boğazı, Marmara Denizi ve Ege Denizi arasında,
- İstanbul Boğazı, Marmara Denizi ve Karadeniz arasında.
Körfezler
[değiştir | kaynağı değiştir]- Saros Körfezi, kuzey Türkiye'de,
- Lions Körfezi, güney Fransa'da,
- Taranto Körfezi, güney İtalya'da,
- Antalya Körfezi, güney Türkiye'de,
- Sirte Körfezi, kuzey Libya'da,
- Gabes Körfezi, doğu Tunus'ta,
- Mersin Körfezi, güney Türkiye'de,
- Edremit Körfezi, kuzeybatı Türkiye'de,
- İzmir Körfezi, batı Türkiye'de,
- Gökova Körfezi, güneybatı Türkiye'de.
- İskenderun Körfezi, güney Türkiye'de
- Fethiye Körfezi, güney Türkiye'de
- Marmaris Körfezi, güney Türkiye'de
- İzmit Körfezi, kuzeybatı Türkiye'de
- Jliaéros Körfezi, kuzey Arnavutluk'ta.
İklim
[değiştir | kaynağı değiştir]| Ocak | Şubat | Mart | Nisan | Mayıs | Haziran | Temmuz | Ağustos | Eylül | Ekim | Kasım | Aralık | |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Marsilya [1]16 Eylül 2010 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. | 13 | 13 | 13 | 14 | 16 | 18 | 21 | 22 | 21 | 18 | 16 | 14 |
| Barselona [2]18 Temmuz 2011 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. | 13 | 13 | 13 | 14 | 17 | 20 | 23 | 25 | 23 | 20 | 17 | 15 |
| Valensiya [3]31 Mayıs 2013 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. | 14 | 13 | 14 | 15 | 17 | 21 | 24 | 26 | 24 | 21 | 18 | 15 |
| Napoli [4]31 Mayıs 2013 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. | 15 | 14 | 14 | 15 | 18 | 22 | 25 | 27 | 25 | 22 | 19 | 16 |
| Málaga [5]27 Mayıs 2010 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. | 16 | 15 | 15 | 16 | 17 | 20 | 22 | 23 | 22 | 20 | 18 | 16 |
| Cebelitarık [6]17 Mart 2010 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. | 16 | 15 | 16 | 16 | 17 | 20 | 22 | 22 | 22 | 20 | 18 | 17 |
| Atina [7]27 Mayıs 2010 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. | 16 | 15 | 15 | 16 | 18 | 21 | 24 | 24 | 24 | 21 | 19 | 17 |
| Kandiye [8]26 Ekim 2014 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. | 16 | 15 | 15 | 16 | 19 | 22 | 24 | 25 | 24 | 22 | 20 | 18 |
| Malta [9]3 Ekim 2010 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. | 16 | 16 | 15 | 16 | 18 | 21 | 24 | 26 | 25 | 23 | 21 | 18 |
| Antalya [10]8 Eylül 2010 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. | 14 | 15 | 18 | 21 | 25 | 30 | 34 | 34 | 31 | 26 | 20 | 16 |
| Larnaka [11]31 Mayıs 2013 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. | 18 | 17 | 17 | 18 | 20 | 24 | 26 | 27 | 27 | 25 | 22 | 19 |
| Mersin [12][ölü/kırık bağlantı] | 18 | 18 | 19 | 22 | 24 | 25 | 27 | 29 | 28 | 26 | 24 | 22 |
| Tel Aviv [13]27 Mayıs 2013 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. | 18 | 17 | 17 | 18 | 21 | 24 | 26 | 28 | 27 | 26 | 23 | 20 |
Ayrıca bakınız
[değiştir | kaynağı değiştir]Kaynakça
[değiştir | kaynağı değiştir]- ^ a b "Arşivlenmiş kopya". 7 Nisan 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 1 Temmuz 2012.
- ^ Kâtib Çelebi, Kitab-ı Cihannüma, 1648 bk: 360 Yıllık Öykü: Cihannüma 28 Temmuz 2011 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
- ^ "Arşivlenmiş kopya". 30 Kasım 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 1 Temmuz 2012.
- ^ Ertuğrul Yaman, Eyüp Bacanlı, Türk Dili El Kitabı, Grafiker Yayınları, Ankara 2009, s. 35-36
Dış bağlantılar
[değiştir | kaynağı değiştir]- Greenpeace campaign "Defending Our Mediterranean": Threats, Solutions and Photo Petition12 Ekim 2007 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
- Planblue - Environment and Development in the Mediterranean Region
