Ernst Mach
 |
Vos an lenga piemontèisa |
| Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì. |
 Ernst Mach (nassù a Chrlice, Moravia, ël 18 ëd fërvé dël 1838, mòrt a Vaterstetten, Gërmania, ël 19 ëd fërvé dël 1916) a l'é stàit un fìsich e filòsof austrìach. A l'é avosà dzortut për la mecànica dle onde d'urt e për soa filosofìa dla siensa. Ël nùmer ëd Mach (rapòrt antra la velocità d'un còrp e cola dël son) a l'é stàit ciamà an sò onor. Ant la filosofìa a l'é stàit un dij pionié dël positivism lògich. BiografìaMach a l'ha studià a l'Università ëd [[Vien-a], andoa a l'ha otnù 'l dotorà an fìsica dël 1860. Dòp un perìod a Graz, dël 1867 a l'é stàit nominà professor ëd fìsica sperimental a l'Università 'd Praga, andoa a l'é restà për 28 agn. Ambelessì a l'ha studià 'l moviment dij proiétij a velocità supersònica, dëscrivend j'onde d'urt con la técnica dla fotografìa ëd schlieren. Dël 1895 a l'é tornà a Vien-a com professor dë stòria e filosofìa dle siense indutive. Dël 1901 a l'é pensionasse. A l'é mòrt dël 1916. Euvre fìsicheMach a l'ha dàit contribussion fondamentaj a l'òtica, a l'acùstica e a la termodinàmica. Ij sò studi ansima a la percession sensorial a l'han portà a la dëscuverta dle bande ëd Mach, n'ilusion òtica. Ant l'aerodinàmica, a l'ha dimostrà che n'onda d'urt a forma un con ëd Mach quand che la velocità dël proiétil a sùpera cola dël son. Costa grandëssa a l'é adess dovrà an aeronàutica e ant l'astronàutica. Mach a l'é 'dcò stàit un sever crìtich dla mecànica newtonian-a. An soa euvra "La mecànica ant sò dësvlup stòrich-critich" (1883) a l'ha arfudà ij concet dë spassi assolù e temp assolù, ch'a l'ha definì "metafìsich" përchè nen osservàbij. Da sòn a l'ha dësvlupà 'l Prinsipi ëd Mach: l'inersia d'un còrp a dipend da l'atrassion con tuta la materia dl'Univers. St'idèja-sì a l'ha anfluensà Albert Einstein an sla teorìa dla relatività general. Filosofìa dla siensaMach a l'é considerà un dij fondator dl'empiriocriticism e a l'ha sostnù na posission fenomenista. Për chiel, la siensa a l'ha da manca mach dle sensassion e dij dat ëd l'esperiensa. La conossensa a l'é n'organisassion económica dë sti dat: le lege naturaj a son ëd sìntesi për "sparmié ël pensé". A l'ha arfudà l'esistensa dj'àtom përchè inosservàbij, butandse an contradission con Ludwig Boltzmann. Sò pensé a l'é stàit criticà da Vladimir Lenin ant ël lìber "Materialism and Empirio-criticism" (1909). Malgré lolì, Mach a l'é stàit un precursur dël positivism lògich dël Cìrcol ëd Vien-a. Le prinsipaj euvre
Anliure |
