Gang (geologie)

Een gang (Engels: dike of dyke) is in de geologie een plaatvormig verticaal lichaam dat andere structuren doorsnijdt. Gangen zijn daarom discordant met omringende structuren zoals de gelaagdheid in sediment, de foliatie in kristallijn gesteente, of plooien en breuken. Er bestaan zowel magmatische als sedimentaire gangen. Magmatische gangen zijn intrusies bestaande uit magma of stollingsgesteente. Sedimentaire gangen bestaan uit klastisch materiaal (sediment).

Magmatische gangen

Het gesteente in een magmatische of intrusieve gang is ganggesteente. Omdat ganggesteente ontstaat door het stollen van magma is het een type stollingsgesteente. Een magmatische gang vormt een plak gestold magma die meestal een relatief grote hoek maakt met de horizontaal. Zulke gangen kunnen kilometers lang zijn. Ze ontstaan vaak in spleten en rekbreuken waar magma langs de zwakke zones omhoog kan komen. Omdat gangen andere gesteentes doorsnijden, valt een ouderdomsrelatie vast te stellen: de gang is altijd jonger dan het gesteente dat doorsneden wordt.

Een stollingsgesteentelichaam dat horizontaal georiënteerd is, wordt een plaat genoemd. Platen liggen evenwijdig aan horizontaal afgezette sedimentlagen ('strata'), terwijl een gang er loodrecht of onder een hoek op staat.

Gangen met dezelfde ouderdom komen vaak voor in groepen in hetzelfde gebied. Een dergelijke groep gangen ontstaat uit een gemeenschappelijke magmakamer en wordt een 'gangencomplex' genoemd. Vaak zijn deze als concentrische ringen te vinden rondom een gestold plutoon of diatreem.

De samenstelling van magmatische gangen kan variëren. Gangen kunnen zowel felsisch (silicarijk) als mafisch (silica-arm) gangen voor. De gesteentenaam komt meestal overeen met die van extrusief gesteente ('lava'), maar er zijn enkele uitzonderingen. Mafische gangen met een dikte groter dan enkele meters komen vaker voor dan Felsische gangen met zulke grote afmetingen. Het gesteentetype in zulke mafische gangen is het donkere doleriet of diabaas. Dolerietgangen vormen een belangrijk deel van de oceanische lithosfeer. Een type gang met gesteente dat relatief rijk is aan silica en incompatibele elementen is een pegmatiet. De naam staat zowel voor de intrusie als geheel als het gesteentetype. Pegmatiet vormt in de uitersten van magmakamers of in (verbrede) gangen.

Uitverweerde gangen steken uit in het landschap door het verschil in competentie tussen het omringende (sedimentaire) gesteente en de gang. Stollingsgesteente verweert doorgaans veel moeilijker dan 'zachtere' afzettingsgesteentes.

Sedimentaire dikes

Door sedimentaire of erosieve processen kunnen gangen in sedimentair gesteente ontstaan. Er zijn twee manieren waarop deze structuren kunnen ontstaan:

Door de lithostatische druk kan in een pakket afwisselend grofkorrelige en (impermeabele) kleiige sedimentlagen een te kritieke vloeistof ontstaan, waarna het grofkorrelige sediment naar boven stroomt in een grote verticale trechter. De structuur die dit achterlaat is een gang. Ze bestaat uit grofkorrelige sediment, die door hogere lagen heen snijdt.
Als ondiepe sedimentlagen zich in een toestand van permafrost bevinden, kunnen er grote scheuren ontstaan in de bevroren bodem. Deze kunnen van bovenaf gevuld worden met een ander type sediment. Ook in zulke gevallen kan de resulterende structuur in het sediment een gang zijn.

Zie ook

Zie de categorie Dike (geology) van Wikimedia Commons voor mediabestanden over dit onderwerp.