Fanfare (orkest)

Koninklijk Fanfareorkest Volksopbeuring Massemen tijdens de Oogststoet in Massemen, 2025.

Fanfare "De Eendracht" in Oostkamp bij een stapmars, voorafgegaan door een tambour-maître

Een fanfare (uit het Arabisch: 'fanfar') is een muziekensemble dat bestaat uit koperblazers en slagwerk, aangevuld met saxofoons. Fanfares zijn vooral typisch voor Nederland en België. Maar fanfarekorpsen vindt men ook in Frankrijk, Spanje, Portugal ("fanfarra's"), Zwitserland en zelfs de Zwitserse Garde in Vaticaanstad heeft een Corpo di fanfarria.

Karakterisering

Van oudsher is de fanfare bekend als het orkest dat musicerend door de straten gaat bij feestelijke gebeurtenissen. Degene die bij een straatoptreden voor de fanfare uit loopt is de tambour-maître.

Tegenwoordig hebben de meeste fanfareorkesten zich ontwikkeld tot volwaardige concertorkesten. Vergeleken met een harmonieorkest heeft een harmonie een uitgebreidere bezetting door de toevoeging van houtblazers. Een brassband is daarentegen een orkest met alleen koperen blaasinstrumenten. Als verzamelnaam voor de verschillende typen blaasorkesten wordt HaFaBra gebruikt. Nederland telt bijna 1000 hafabra-orkesten.

Bert Haanstra maakte in 1958 een film over twee rivaliserende fanfarekorpsen: Fanfare.

Samenstelling

Kenmerkend voor een fanfarekorps is het grote aantal bugels. Een bugel is een op een trompet lijkend muziekinstrument, maar met een zachtere en warmere klank. De trompet heeft een schelle en hardere klank. De bugel is ontworpen door Adolphe Sax, die vooral bekend is als de uitvinder van de saxofoon.

Bezetting

• Bes-Bugels (solo, 1,2,3)
• Es-Bugel
• Trompetten / Kornetten (1,2,3 of 1,2/1,2)
• Hoorns (1,2,3 of 1-3,2-4) (althoorn, mellofoon (niet vaak meer gebruikt), of F-hoorn)
• Trombones (1,2,3 bastrombone) (soms ventieltrombones (verouderd))
• Baritons
• Eufonia
• (Bas) tuba's (Eb, Bb)
• Sopraansaxofoon (1,2)
• Altsaxofoon (1,2)
• Tenorsaxofoon (1,2)
• Baritonsaxofoon
• Slagwerk (percussie)

Repertoire

Vanuit de oorsprong van het fanfarekorps heeft de fanfare zich in de laatste 40 jaar ontwikkeld tot een orkesttype met vele mogelijkheden waarvoor inmiddels veel originele muziek geschreven wordt. Tijdens het vierjaarlijkse Wereld Muziek Concours in Kerkrade worden de nieuwste ontwikkelingen op compositiegebied ten gehore gebracht.

Originele werken

Deze werken hebben er mede voor gezorgd dat het fanfareorkest als serieuze orkestvorm werd beschouwd:

Bepalende werken

• Bert Appermont: Fantaisie per la vita e la morta
• Henk Badings: Lieshout en zijn molens (1976), Ariosi e Fugati (1979), Golden Age (1979), Images (1983), Sagas (1984), Ciacona Seria (1985)
• Peter Benoit: Ouverture Fantastique
• Bernard van Beurden: Estampie (1978, rev.1992), Grenzeloos (1991), Poème de l'automne (1995), A vous bel ami (2000)
• Petrus Bernardus Bisselink: Een mooie Herfstdag (1949)
• Gerard Boedijn: Landelijke suite - Pastoral Suite, op. 123 (1951), Vijf epigrammen - naar de schoolmeester, op. 126 (1952), Comedy Capers - komieke bokkesprongen, op. 181 (1964), Lyrische ouverture, op. 185 (1965)
• Meindert Boekel: Lamento Pacis (1980)
• Jo van den Booren: Musica con fuoco (1984), Deux pièces caractéristiques (1992)
• Jan Bosveld: Vuurgeesten (1997), De Zwaanriddersage (2000), De IJswoestijn (2006)
• Simon Burgers: Torenval (1990)
• Alexander Comitas: Brass (2006-2007), Ayahuasca (2009)
• Marc van Delft: Eerste suite - suite pathétique (1986), Symphonia (1991), De Wychartsage - symphonisch gedicht over het ontstaan van Gelderland (1992), Slavische suite (1992), Dubbelconcert (1992/1993), Bugelconcert (1992/1993), Ruimtemuziek 1 (1993), Ruimtemuziek 2 (1993), Symphonietta (1994) A Choral For A Solemn Occasion (1995)
• Marcel De boeck: Crassus en Spartacus (1960), Symfonietta (1961), Fandango (1963), Mallorca (1964), Vagantes (1964), Achter de dijken (1966), Fancy Fair (1967), Tower of London (1970), Introduction en Scherzo (1971), Rapsodische Variaties (1976), Ter Dilft (1980), Regio-Suite (1982), Tara (1983), Prélude tot Eleonores Oeuvre (1988)
• Roger Deronge: A Ticket to two Thousand
• Loek Dikker: Wind and Water in Triple Movement
• Johan Evenepoel: Exasperation, Contest Suite, Tromboneconcerto
• Aldo Rafael Forte: PIZAZZ (1999)
• Paul Gilson: Le Rétour au Pays (1885), Variations symphonique
• Rob Goorhuis: Variations on a Pentatonic Theme (1987), Sinfonietta (1988), Poème Symphonique "Les trois Histoires de Jean de Bruges" (1989), Passion et tendresse (1990), Innocent Condemned (1993), La Forza Della Loro Vita (1997), Le Champion de Tir (1997), Quatre chansons (1998), Fright’ning White (1999), Sonata da Chiesa (2008)
• Jacob de Haan: Suite Symétrique (1986)
• Jan Hadermann: Clouds on the heath (2000)
• Maurice Hamers: New Life, Apparition, Babylon, The Sky is the Limit
• Harrie Janssen: Concert voor fanfareorkest (2003)
• Peter Kleine Schaars: Funky Fugue Meets Waddle Waltz (1993)
• Jean Lambreghts: Symfonie nr. 3 "De Bokkerijders", Concerto voor orgel en fanfareorkest
• Daan Manneke: Hommage (1988)
• Hans de Jong: Omaggio a Kristina D.
• Henk van Lijnschooten: De Geuzen in de Bomlerwaard (1965), Vaderlandse rapsodie (1966), Hanselijn (1966), Jeu de Cuivre (1968), Kleine Speelmuziek (1968), Rhapsody from the Low Countries (1968), Drie Oud-Hollandse taferelen (1969), New Baroque Suite (1970), Le Premier Jeu (1971), Choral and Rock-Out (1973), Rhapsodie Française (1975), Three Caprices for Band (1977), Stromingen (1977), Suite on a Hymn (1978), Three Folk Sketches (1978), Four Characters (1987), Ouverture sportive (1987), Ouverture 2000 (1989)
• Hardy Mertens: Nulli Cedo (1984), Nirvana's Touch (1986), Walhalla (1987), Aragorn (1987), The Ainur (1987), Ritual (1989), Mea Culpa (1991), Dances to the rhythm of spring (2002)
• Jef Penders: Fanfaresque (1985), Transformations During a man’s Life
• Marcel Poot: Vlaamse Rapsodie - Rhapsodie flamande (1922), Dionysos (bacchanaal) (1923), Laetare (1924), Mouvement symphonique (Symfonische beweging) (1938), Ouverture rhapsodique (1952), Ouverture de concours (1959), Divertimento (1965), Fantasietta (1968), Burlesca (1969), Humoresque, Choreografische Fantasie - Fantaisie choreografique (1971), Concertante Beweging (1975)
• Marco Pütz: Initiales (2000), Derivations (2003), Omaggio (2007), Four Sketches for Band (2007), Four Earth Songs (2008)
• Jan Van der Roost: Avalon (1991), Sint Martin's Suite
• Kees Schoonenbeek: Twilight Serenade (1988), Concerto voor piano en fanfareorkest
• Jan Segers: Suite (1974), Canadian Impressions (1977)
• Philip Sparke: The sunken village (1989)
• Louis Toebosch: Triptiek (1980), 16 - '85 (1985)
• Joop Van Dijk: The Saba Adventure, Noormannen aan de Vecht
• Kees Vlak: Western Rapsody (1968), Paso Flamenco (1968/1969), Antilliaanse Suite (1970), Music for a Movie Picture (1972), El Paso moro Gitano (1974), Fryske Fantasie (1975), Limburg fantasie (1979), El Paso Montanesa (1979), Profiles Symphonique - des trois komponistes celèbres, sur le thème de "Trois jolis tambours" (1979), Brabant Fantasy (1980), Impressions Rhapsodiques - (De Markerwaard - IJsselmeer Impressies) (1981), Slovakian dances (1981), A New Dress for the Emperor - De nieuwe kleren van de keizer (1984), Amsterdam Pictures (1986), Rainbow Warrior (1998)
• Leon Vliex: L'histoire d'Ell (1997), The Eagles of Snowdon (1999), Tintagel Castle
• André Waignein: Ballad for Band (1968), Country Suite (1974), Coast Impressions (1975), Three Pieces (1979), A Children's Suite (1980), Alternances (1982), Diversions (1987), Fields of Armor, Enigma
• Carl Wittrock: Fjoer en Fidúsje (2007)

Andere betekenissen

Muziekstukken en passages daarin

Het begrip fanfare wordt ook gebruikt om een muziekvorm of -werk aan te duiden. Meestal betreft het dan een feestelijk op een drieklank gebaseerd stuk muziek dat door trompetten en/of hoorns wordt uitgevoerd, al dan niet begeleid door pauken. De fanfare komt in deze vorm voor in militaire orkeststukken en in orkestsuites. Voorbeelden van de fanfare als vorm komen ook voor in opera's van Claudio Monteverdi en Ludwig van Beethoven (Fidelio). Ook diverse symfonieën bevatten fanfaregedeelten, zoals Gustav Mahlers 1e en 3e symfonie. Ook komen in renaissancemuziek al vokale fanfares voor (zopals in Clément Jannequins La guerre).

Duitsland

In Duitsland kent men geen fanfares. Vergelijkbare orkesten zijn te karakteriseren als trompetter- of tamboerkorps. Deze gezelschappen hebben een andere bezetting dan fanfareorkesten. Ze bestaan uit ventielloze trompetten, meestal in Es gestemd, aangevuld wordt met verschillende trommen. Soms worden in Bes gestemde trompetten met ventielen gebruikt.

Muziekinstrument

Verder wordt het begrip fanfare ook gebruikt als aanduiding van een lange rechte ventielloze trompet, die voorkomt in zowel militaire als volksmuziekwerken. De aïdatrompet is een voorbeeld van zo'n fanfaretrompet.

Zie ook

• Lijst van Belgische fanfareorkesten
• Lijst van Nederlandse fanfareorkesten
• Open Nederlandse Fanfare Kampioenschappen
• Muziekmuseum De Harmonie

Bronnen, noten en/of referenties