Iankim keŋ kʋ'ʋlʋmin la

Mui

Di yinɛ Wikipiidia
mui
Subclass ofcereal, staple food, caryopsis, food ingredient, shelf-stable food Dɛmisim gbɛlima
Has useporridge, risotto, nasi goreng Dɛmisim gbɛlima
Fabrication methodgrowing of rice Dɛmisim gbɛlima
Natural product of taxonOryza, oryza molida Dɛmisim gbɛlima
Unicode character🍚 Dɛmisim gbɛlima

Mui anɛ bʋnbʋt kanɛ mɔr biili ka ba yaa kpɛnɛsi di yin, di kilim nɛ diibi tis nidib banɛ bɛ dunia wʋsa pʋsʋk, titaam anɛ Asia nɛ Africa. Mui anɛ mɔɔg kanɛ buudi buon Oryza sativa la bielim (Asian mui)—bɛɛ, buud banɛ pʋ zuoe wala, Oryza glaberrima (African mui). Asian mui da kpɛnɛ yin China tɛŋin din yi yʋʋm tusa piinɛtan nɛ kɔbisnu kɛŋ paae yʋʋm tusanii, nɛ kɔbisyi (13,500 to 8,200) banɛ gaad la; African mui la da kpɛnɛ yin Africaʋlim mɛ yʋʋm tusatan (3,000) banɛ gaad la. Mui yʋʋn anɛ dikanɛ bɛ buudi bɛdigʋ ni dunia wʋsa; yʋʋm tusayi, nɛ pisi nɛ yinne (2021) la, ba da bʋn mui 787 million tons, ka di da paas diib anaasi, dɔl kikanasiind, kawɛnna, nɛ wheat nyaaŋ. Ka mui kanɛ ka ba da kuos dunia wʋsa an pʋdigir kɔbiga pʋʋgin, anii (8%) maa. China, India, nɛ Indonesia an tɛns banɛ dit mui gati ba taaba. Mui banɛ ka tɛns banɛ nan pʋ nɔbig la bʋn la, bɛdigʋ ɛɛnti sanam ba bʋnib nyaaŋ yɛlsieba wan wʋʋ sʋoya la kaa titua la nɛ ban pʋ tɔne sʋad sʋʋŋa la zug. Bʋnianada, bʋnkɔnb banɛ mɔr yinganad, nɛ niis bɛɛ mɔɔg, bɛɛ banas banɛ an mui banas an bʋndinɛ na nyaŋi kɛ ka mui sie kpɛlim biela. Nidibi zamis mui kuob wʋʋ ban kuod mui nɛ gʋmpʋzɛya pɔɔg yinne nɛ ban yʋʋn mɔr bʋnvʋya tiim pʋʋsid la kɛ ka di gu bʋnvʋlnam banɛ ɛɛnti saamid mui la bɛdigʋ.

Mui mɔɔg la nɔbigid nɛ waalim paad tʋʋgid 1 m (3 ft); di yaa bɛ kuom zinig, di waalim tɔne paae 5 m (16 ft). Mui mɔɔg yinne tɔne mɔr tila bɛdigʋ. Til banɛ zie sappi la tɔɔŋɛ nɛ dutta; dutir wʋsa mɔr vanag wɔk.[1] Di maani di mɛŋ puum di yaam la ni, til banɛ bɛ naar duta ni la maan puum la. Puum la mɔri di bʋnbibis ka ba paae kɔbistan nɛ pisnu (350), yinne wʋsa mɔr daʋ nɛ pʋa zinis. Pʋa zinig la ɛɛnti nɔbigi kilim mui bielif la.[2]

Mui anɛ bielif dinɛ paas Poaceae buudi ni. Mui nɔbigid uun nɛ sɛʋg wʋsa yʋʋm pʋʋgin, kuom on yaa bɛɛ tisidi di.[3] Di ani yʋʋm yinne bɛn bʋnbʋtta, amaa di na nyaŋi bɛɛ tʋʋg yʋʋm yinne, ba yaa kʋʋsi ba vanad la ka basi ba.[4]

  1. "Oryza sativa L." Royal Botanic Gardens, Kew. Retrieved December 6, 2023.
  2. "The Rice Plant". Rice Hub. Retrieved December 6, 2023.
  3. Kawure, S.; Garba, A.A.; Fagam, A.S.; Shuaibu, Y.M.; Sabo, M.U.; Bala, R.A. (December 31, 2022). "Performance of Lowland Rice (Oryza sativa L.) as Influenced by Combine Effect of Season and Sowing Pattern in Zigau". Journal of Rice Research and Developments. 5 (2). doi:10.36959/973/440.
  4. "The Rice Plant and How it Grows". International Rice Research Institute. Archived from the original on January 6, 2009.