Mui
Mui anɛ bʋnbʋt kanɛ mɔr biili ka ba yaꞌa kpɛnꞌɛsi di yin, di kilim nɛ diibi tis nidib banɛ bɛ dunia wʋsa pʋsʋk, titaꞌam anɛ Asia nɛ Africa. Mui anɛ mɔɔg kanɛ buudi buon Oryza sativa la biꞌelim (Asian mui)—bɛɛ, buud banɛ pʋ zuoe wala, Oryza glaberrima (African mui). Asian mui da kpɛnꞌɛ yin China tɛŋin din yi yʋʋm tusa piinɛtanꞌ nɛ kɔbisnuꞌ kɛŋ paae yʋʋm tusanii, nɛ kɔbisyi (13,500 to 8,200) banɛ gaad la; African mui la da kpɛnꞌɛ yin Africa sʋꞌʋlim mɛ yʋʋm tusatanꞌ (3,000) banɛ gaad la. Mui yʋꞌʋn anɛ dikanɛ bɛ buudi bɛdigʋ ni dunia wʋsa; yʋʋm tusayi, nɛ pisi nɛ yinne (2021) la, ba da bʋn mui 787 million tons, ka di da paas diib anaasi, dɔl kikanꞌasiind, kawɛnna, nɛ wheat nyaꞌaŋ. Ka mui kanɛ ka ba da kuos dunia wʋsa an pʋdigir kɔbiga pʋʋgin, anii (8%) maꞌa. China, India, nɛ Indonesia an tɛns banɛ dit mui gati ba taaba. Mui banɛ ka tɛns banɛ nan pʋ nɔbig la bʋn la, bɛdigʋ ɛɛnti sanꞌam ba bʋnib nyaꞌaŋ yɛlsiꞌeba wan wʋʋ sʋoya la kaꞌa titua la nɛ ban pʋ tɔnꞌe sʋꞌad sʋꞌʋŋa la zug. Bʋnianꞌada, bʋnkɔnb banɛ mɔr yinganꞌad, nɛ niis bɛɛ mɔɔg, bɛɛ banꞌas banɛ an mui banꞌas an bʋndinɛ na nyaŋi kɛ ka mui siꞌe kpɛlim biꞌela. Nidibi zamis mui kuob wʋʋ ban kuod mui nɛ gʋmpʋzɛya pɔɔg yinne nɛ ban yʋꞌʋn mɔr bʋnvʋya tiim pʋʋsid la kɛ ka di guꞌ bʋnvʋlnam banɛ ɛɛnti saꞌamid mui la bɛdigʋ.
Din an siꞌem
[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]Mui mɔɔg la nɔbigid nɛ waꞌalim paad tʋʋgid 1 m (3 ft); di yaꞌa bɛ kuom zinꞌig, di waꞌalim tɔnꞌe paae 5 m (16 ft). Mui mɔɔg yinne tɔnꞌe mɔr tila bɛdigʋ. Til banɛ ziꞌe sappi la tɔꞌɔŋɛ nɛ dutta; dutir wʋsa mɔr vanꞌag wɔk.[1] Di maani di mɛŋ puum di yaꞌam la ni, til banɛ bɛ naar duta ni la maan puum la. Puum la mɔri di bʋnbibis ka ba paae kɔbistanꞌ nɛ pisnu (350), yinne wʋsa mɔr daʋ nɛ pʋꞌa zinꞌis. Pʋꞌa zinꞌig la ɛɛnti nɔbigi kilim mui biꞌelif la.[2]
Mui anɛ biꞌelif dinɛ paas Poaceae buudi ni. Mui nɔbigid uun nɛ sɛʋg wʋsa yʋʋm pʋʋgin, kuom on yaꞌa bɛɛ tisidi di.[3] Di ani yʋʋm yinne bɛn bʋnbʋtta, amaa di na nyaŋi bɛɛ tʋʋg yʋʋm yinne, ba yaꞌa kʋꞌʋsi ba vanꞌad la ka basi ba.[4]
Gbanvɛɛnsa
[dɛmisim gbɛlima | dɛmisimi din yi zin'isiana]- ↑ "Oryza sativa L." Royal Botanic Gardens, Kew. Retrieved December 6, 2023.
- ↑ "The Rice Plant". Rice Hub. Retrieved December 6, 2023.
- ↑ Kawure, S.; Garba, A.A.; Fagam, A.S.; Shuaibu, Y.M.; Sabo, M.U.; Bala, R.A. (December 31, 2022). "Performance of Lowland Rice (Oryza sativa L.) as Influenced by Combine Effect of Season and Sowing Pattern in Zigau". Journal of Rice Research and Developments. 5 (2). doi:10.36959/973/440.
- ↑ "The Rice Plant and How it Grows". International Rice Research Institute. Archived from the original on January 6, 2009.