Capital punishment
| Has effect | execution  |
|---|---|
| Practiced by | executioner |
Huwom kərmuye, kuru shiro huwom kərmuye gultin kuru buron shiro judicial homicide gultin,[1][2] shima kam kərmuye kasatsənadə shima huwom kəla hal battiyen.[3] Huwomdo kam bǝlǝmtǝma adǝlan huwomtǝro amariya sadǝnadǝ shima huwom kǝrmubewo, kuru huwomdǝga diwodǝ shima kǝrmuwo. Fursana do kərmuro shara təna kuru kərmu jejin dəga zorzana kuru shiro "kərmuro shara" gultin. Futu kalma capital gultin də (lit. 'kəla', Latin capitalis lan gowotə, caput lan gowotə, "kəla") ma'ananzə kəla rotəlan cejin, amma cetədə duluwu kada lan tədin.
Biya do ne kərmu lan huwom tədin də sha capital crimes lan bowotin, capital offences, au capital felonies, kuru sharaye lan gadejin, amma nguwusoro nəm zalum kəla kamye lan, alamanna kam cetə, kam cetə, jama nguwu cetə, tada cetə, nəm duno kəla kamye lan, nəm zalum, nəm zalum maaraye, hija, nəm zalum kəla kamye lan. nəmzalum kəla kəriyeben jili gumnati kərmaidəga wurtə jarabtə-a, nəmzalum-a, nəmzalum-a, nəmzalum-a, nəmzalum-a. Kuruson, loktu laan, kəndowa waltəm nəmzalumye, nəmzalum zauro ngəwu, kuru kam ndaltə, ngawo kurun kəmbuyen, kurun kəmbuyen, kuru kurun kəmbuyen, sandima nəmzalum kura au awo ngalwotəgəyewo. Amma, kəriyewadəye kəla hal kadayen, nzasarawa siyasabe au adinbe-a, daraja kamye kəlanzən gənyiro, au futu faidatə baro.[3] Howomlan kam cetədə shima kam aiwu baa'a nadiro kuru dawartəlan cetə huwom kərmuben.[5] Misallo, kərmu do ngawo shara bikke makkarye lardə Soviet Union ye lan loktu Great Purge 1936-1938 ye də, shima awo do siyasa lan faidatəye.
Saa 2021 lan, lardəwa 55 ye huwom kərmuye dəga gozana, lardəwa 108 ye shawari gozana kəla nəmzalum sammayen, lardəwa 8 ye nəmzalum noataro baro codo (amma kəndaram taganasbe alamanna nəmzalum kəriwuye ro gozana), kuru lardəwa 28 ye nəmzalum dəga baro sadin.[6] Lardəwa ngəwuso huwom kərmuye baro sadəna yaye, reta nəmnguwu jama dunyabedə lardəwa doni huwom kərmuye gozanadən kasharu. Saa 2023 lan, lardəwa OECD ye 38 lan 2 bas (United States-a Japan-a) huwom kərmuye kasatsana.[7]
Huwom kərmuyedə kambiwuwa, am ngəwu-a, karafkawa-a, karapkawa adinbe-a, kuru kəriyewa-adə raayinza gade-gade kəla nəm halalzəben. Amnesty International ye bayanzəna kəla huwom kərmuyedə hakki adammanabe namzəna, musammanno "hakki kənəngabe-a kuru hakku kənəngabe-a kəla azawu au nəmzalum, nəmzalum au nəmzalum au huwom." Suro kəlakəl Europebe (EU) lan, shara kəla hakkuwa kəlakəl Europebedəye huwom kərmube faidatə dabsəna.[9] Council of Europe, shi do ne lardəwa 46 suronzən mbeji də, cidazəna kəla hukuma kərmuye dəga dabtəro; Lardəwa kərmaaro kərmaaro kərmu tədənyi tən saa 1997 lan. United Nations General Assembly ye gozəna, suro saa 2007 lan səta 2020 ro saadənan, [10] sulhuwa usku kəla kərmu dunyalan daftəyen, banatəgə baro diwo nankaro.[11]
Gargam
Kǝla kǝrmaiye Auguste Vaillant dǝga suro saa 1894 lan Faransa lan cezayin Jamiwa samma karənga suro gargam adammanaben am zaləmma-a am nəmgade-a cezəna tun zaman kəla furum zamanben.[12] Kawu karnu kən mewun lagarminro, nizam fato fatowa fursanaye fuwuzəna baro, ngəwusoro awo gade faidatəye mbeji kəla am bətərəmma daptəyen kuru raktənza bayen.[13] Kawu zaman kərmayero, kəriwudə kəlanzadə ngəwusoro azabtə mbeji, alamanna garegare namtə-a, keelhauling-a, sawing-a, fəletə-a, kurtə-a, kəla kəskayen wartə-a, kəla kərmuben wartə-a, fəletə-a, hangallan fəletə-a, rowaro fəletə-a, fəletə-a, scahwerun-a, scahwerun-a. Duluwuwa gade duwo suro hawarben bas fəlezanadə sandima kawu bube-a kuru fe ngarkime-a.
Cida done formal lan faidatə də har badiyaram gargam gənatəye ro lezəna. Gargamma nguwuso kuru adawa kaduwuwa kureye kadaye fəlezana kəla huwom kərmuyedə nasha nəm adanzayen kara. Huwomdo jamaye kəla awo batti diwoyedə suronzən kungəna buye kam zalumtəmadəye diya-a, huwom kəla kəltə-a, dutə-a, kuru cetə-a mbeji. Nabtəramma kaduwuyedən, diya-a kuru kammatə-adə nəm adaro gotəna.[14] Jaawuwa kəla nəmzalum jiliwa mashiye, fatowa, au jamaye sadənadə suronzan gawura manatə-a, diya-a, nəmkəlado bube-a, kuru kəriwu jiliwabe-a mbeji.
Luwala bube au nəmzalumdə wakajin sa nəm shara kate yalla au jiliwaben faidatiya, au nizam sharabe ba. Jili nəm adabe adə zauro nowata kawu nizam sharabe kəriyelan au fasaltənaben təbandinro.