Dirits umans
| |
| Dirits inalienabîls e universâls che spetin a ogni jessi uman
| |
|---|---|
| Origjin | 10 di Dicembar 1948 (Declarazion Universâl de ONU) |
| Ativitât | Dirit internazionâl, filosofie e politiche |
| Gjenar | Concèt juridic e etic
|
| Inalienabils, indivisibils e universâls par ducj i jessi umans | |
I dirits umans (o ancje dirits dal om) a son l'insiemit dai dirits inalienabîls, universâls e indivisibîls che a spetin a ogni Jessi uman dome par vie de sô dignitât di persone, sence distinzion di etnie, sès, lenghe, religjion, opinion politiche, origjin nazionâl o sociâl.
Chestis normis a costituissin le base dal Dirit internazionâl moderni e di un Stât di dirit democratic, e àn l'obietîf di protezi le persone di abûs di podê e di garantî condizions di vite dignitosîs par ducj.
Origjins storichis
[cambie | modifiche il codiç]Ancje se concets di rispièt e gjustizie a son presentis in diviersis filosofiis e religjions antighis, le evoluzion dai dirits umans modernis e à vût diviars passaçs clâfs:
- Illuminisim e Rivoluzions dal secul XVIII : Le Declarazion di Indipendence dai Stâts Unîts (1776) e le Declarazion dai Dirits dal Om e dal Citadin (1789) te Rivoluzion Francese àn codificât le idee dai dirits naturâls (libertât, proprietât, sigurece).
- Le Declarazion Universâl dai Dirits dai Om (1948): Daspo' dai orôs de Sconde vuere mondiâl, le Assemblee Gjenerâl des Nazions Unidis (ONU) à adotât ai 10 di Dicembar 1948 la Declarazion Universâl dai Dirits dai Om, scrite sot la direzion di Eleanor Roosevelt e René Cassin.
Categoriis di dirits
[cambie | modifiche il codiç]I dirits umans a vegnin par solit dividûts in trê gjenerazions principâls:
- Dirits civîls e politics (prime gjenerazion): A cjapin dentri le libertât di espression, la libertât di cussience, il dirit a le vite, la proibizion de torture e il Dirit di vôt.
- Dirits economics, sociâls e culturâls (seconde gjenerazion): A comprendin il dirit al lavôr, a le educazion, a le salût, a le cjase e a une protezion sociâle adeguade.
- Dirits di solidarietât o coletîfs (tiarce gjenerazion): A comprendin il dirit a la pâs, a un ambient san, al svilup e a le autodeterminazion dai popui.
Tutele e organisims internazionâls
[cambie | modifiche il codiç]Le difese dai dirits umans e je garantide di diviars organisims e tratâts internazionâi:
- Organizazion des Nazions Unidis (ONU): Cun il Cunsei dai Dirits Umans e il Alt Commissariât.
- Cort Europeane dai Dirits dai Om (CEDU): Cun sede a Strasburc, e risolf i ricòrs dai citadins cuintri la violazion dai dirits di bande dai Stâts membris dal Cunsei d'Europe.
- Organizazions no guvernative (ONG): Associazions indipendentis come Amnesty International o Human Rights Watch che a denuncin lis violazions in dut il mont.
