Irlandako klanak

Irlandako klanak, irlanderaz singularrez fine ("klan/klana") eta pluralez finte ("klanak"), ingelesez: Irish clans, XVII. mendera arte Irlandaren gizarte, politika eta ekonomia egituratu zuten familia- eta ahaidetasun-sare tradizionalak izan ziren.

Eskoziako klanak baino zaharragoak dira, eta gehienak Irlanda gaelikoan jatorria izan arren, normandiar klanak ere badaude.

Egitura eta Funtzionamendua

Eskoziako klanetan ez bezala (non kilt eta tartanek garrantzia handia duten), Irlandako klanen egitura politikoagoa eta juridikoagoa zen, Brehon legeen arabera arautua:

Fine (Klana): Odolkidetasun patrilinealean oinarritutako taldea zen. Hala ere, odolekoak ez zirenak ere (morroiak edo babestuak) klaneko kide bihurtzen ziren eta buruzagiaren abizena hartzen zuten.
Taoiseach edo Rí: Klan bakoitzak bere buruzagia edo errege txikia zuen.
Tanistry (Hautaketa sistema): Ondorengo buruzagia ez zen nahitaez seme zaharrena izaten. Buruzagia bizirik zegoela, klaneko gizonezkoen artean oinarri militar eta politiko sendoenak zituena hautatzen zuten oinarri (Tanist deitua).
Túath: Klanak kontrolatzen zuen lurralde edo eremu geografikoari deitzen zitzaion.

Irlandako klan izen eta abizen gaelikoen partikulak

Aipatzekoa da "O'" (irlanderaz Ó, "biloba" edo "ondorengoa") eta "Mac" ("semea") aurrizkiek klan hauen jatorria adierazten dutela gaur egungo abizenetan.

Emakume abizenek "Ní" partikula daramate eta lehenengo kontsonanteari askotan "h" bat gehitzen zaio (hizkuntzalaritzan lenizioa deitzen den fenomenoa dela eta), ahoskera biguntzeko (adibidez: Ó Dónaill → Ní Dhónaill).

Klan Garrantzitsuenak eta euren abizenak

Probintzia	Klan/Dinastia Nagusia	Egungo Abizenak (Euskaratuta/Ezagunak)	Ohar historikoak
Ulster	O'Neill (Uí Néill)	O'Neill, MacHale, Gallagher	Irlandako dinastiarik boteretsuena. Niall Bederatzi Gostatutakoaren ondorengoak.
Munster	O'Brien (Dál gCais)	O'Brien, O'Grady, Kennedy	Brian Boru Irlandako Errege Nagusiaren (High King) klan zuzena.
Connacht	O'Connor (Uí Briúin)	O'Connor, O'Flaherty, McDonagh	Mendebaldeko probintzia menderatu zuten, eta Irlandako azken errege nagusiak eman zituzten.
Leinster	MacMurrough	MacMurrough, Kavanagh, Kinsella	Iirlandako anglo-normandiar inbasioa erraztu zuen klan polemikoa.

Bestelako klan nabarmenak

Ulster (Iparraldea)

Probintzia honetan klan gaeliko boteretsuenak egon ziren, XVII. mendera arte independentziari eutsi ziotenak.

Ó Néill (O'Neill): Irlandako klan boteretsuenetako bat, Ulsterreko iparraldeko errege eta batzuetan Irlanda osoko Errege Nagusiak (Irlandako errege nagusiak).
Ó Domhnaill (O'Donnell): Tyrconnelleko (Donegal) jaunak eta O'Neill klanaren arerio nagusiak.
Mag Uidhir (Maguire): Fermanagh eskualdeko jaun eta buruzagiak.
Mac Mathghamhna (MacMahon): Monaghan (Oriel) inguruko agintariak.
Mag Aonghusa (MacGuinness): Down eskualdeko jaunak.

Connacht (Mendebaldea)

Ó Conchobhair (O'Connor): Connachteko erregeak; klan honek eman zituen Irlandako azken Errege Nagusiak.
Ó Ceallaigh (O'Kelly): Uí Maine eskualdeko jaunak (Galway eta Roscommon).
Ó Flaithbheartaigh (O'Flaherty): Connemarako (Iar Connacht) jaunak, itsasgizon beldurgarriak.
Ó Máille (O'Malley): Mayoko itsas-jaunak; klan honetakoa zen Grace O'Malley (Gráinne Mhaol) pirata ospetsua.
Mac Diarmada (MacDermot): Roscommoneko (Moylurg) klan boteretsua.

Munster (Hegoaldea)

Ó Briain (O'Brien): Brian Boru Errege Nagusiaren ondorengoak; Thomond (Clare eta Limerick) inguruko klan nagusia.
Mac Cárthaigh (MacCarthy): Desmondeko (Cork eta Kerry) errege eta jaunak, O'Brien klanaren arerio historikoak.
Ó Súileabháin (O'Sullivan): MacCarthy klanaren aliatu indartsuak Cork eta Kerry eskualdeetan.
Ó Donnabháin (O'Donovan): Munster hegoaldeko klan garrantzitsua.

Leinster (Ekialdea)

Mac Murchadha (MacMurrough / Kavanagh): Leinsterko errege historikoak.
Ó Broin (O'Byrne): Wicklow mendietako jaunak, ingelesen aurkako erresistentzian nabarmendu zirenak.
Ó Tuathail (O'Toole): Wickloweko beste klan gaeliko indartsu bat.
Ó Mórdha (O'Moore): Leix (Laois) eskualdeko jaunak.

Klan normandiarrak (Hiberno-Normandiarrak)

XII. mendean Irlandako normandiar inbasioarekin batera anglo-normandiarrak uhartera iritsi ostean, familia batzuk kultura gaelikoan erabat integratu ziren, klan egitura bereganatuz ("Irlandarrak baino irlandarragoak" bilakatuz).

FitzGerald (Geraldarrak): Kildare eta Desmond-eko kondeak, botere itzela lortu zutenak.
Burke / de Burgh (De Burca): Connacht eta Munster inguruan nagusitu zirenak.
Butler (Butlertarrak): Ormond (Kilkenny/Tipperary) inguruko klan indartsua.

Klanen Amaiera

Irlandako klanen egitura XVII. mendearen hasieran desagertu zen. Tudor dinastia ingelesaren konkistaren ostean, Kondeen Ihesaldia (Flight of the Earls, 1607) gertatu zen: O'Neill eta O'Donnell klanetako buruzagiek Europaantz ihes egin zuten. Ingeles koroak Brehon legeak debekatu eta ingeles zuzenbidea ezarri zuen, klan-sistemari amaiera emanez.

Ikus gainera

Datuak: Q6071413
Multimedia: Irish clans / Q6071413